Những lời trăng trối

Bị ám ảnh bởi bệnh loạn trí của người mẹ, chứng mất ngủ và sự thù ghét bản thân, nhà văn Ryunosuke Akutagawa, một trong những khuôn mặt văn chương hàng đầu của Nhật Bản, đã tự sát ở tuổi 35.

Cách đây 81 năm, vào tháng giêng năm 1927, Ryunosuke Akutagawa, vợ ông và đứa con trai út chờ chuyến tàu hỏa sẽ đưa họ về lại Tokyo. Akutagawa và gia đình ông đã đi xa gần một năm với hy vọng sự thanh bình và yên tĩnh làng quê của vợ ông sẽ giúp ông phục hồi sức khỏe và thần kinh. Lúc bấy giờ, những truyện ngắn như Lã Sinh MônTấm màn địa ngục của ông thường là những phiên bản mới quái dị nhưng nhiều cách điệu của những câu chuyện cổ điển Trung Hoa và Nhật Bản. Ông còn là nhà phê bình và biên tập nổi tiếng.     

Nhưng trong suốt năm 1924, một năm sau trận Động Đất Lớn tàn phá phần lớn Tokyo khiến hơn 100.000 người chết, Akutagawa dần dần rút vào nội tâm, sáng tác của ông ngày càng mang tính tự thuật, ảm đạm và tuyệt vọng. Có lẽ bản tính thất thường và sự giáp mặt trần trụi với cái chết sau trận động đất đã làm trầm trọng thêm cảm thức tội lỗi và ghê tởm chính mình.     

Đến năm 1926, chứng mất ngủ trở nên khó chữa trị và nỗi sợ hãi bị di truyền bệnh điên của mẹ đã biến thành nỗi ám ảnh. Cũng có một số chuyện yêu đương để lại cho ông những tình cảm tội lỗi.      

Ông làm việc không ngơi nghỉ; nhưng công trình tổng tập sáng tác mới của Nhật Bản mà ông dày công biên tập lại bị sa lầy trong những lời buộc tội lạm dụng tiền bạc và vi phạm bản quyền. Ông bị chỉ trích nặng nề và việc phát hành tổng tập thất bại.     

Chính vì muốn thoát khỏi những áp lực riêng tư và nghề nghiệp này mà Akutagawa rời khỏi Tokyo để hồi phục một thời gian trong làng quê của vợ ông. Tại đây hai vợ chồng buồn rầu lập lại lời thề nguyền hôn nhân, nhưng Akutagawa cũng có một lời thề khác: Khi bước lên chuyến tàu hỏa về lại Tokyo một ngày tháng giêng đó, ông biết rằng mình sẽ chết trong sáu tháng nữa.

Chỉ vài ngày sau khi ông về lại Tokyo, người em rể tự tử để thoát những món nợ ngày càng chồng chất và một vụ án nghiêm trọng. Gánh nặng chăm sóc em gái và gia đình cô dồn lên vai Akutagawa. Ông không làm tốt được việc đó. Bị đẩy vào tình trạng lo âu thường xuyên và ngày càng tồi tệ, ông mắc chứng ảo giác nghe nhìn đi kèm với những cơn nhức đầu dữ dội. Ông tin rằng những hành vi của mình đang được một sức mạnh bên ngoài điều khiển. Vợ ông thường thấy ông rúm ró trong phòng, bám chặt vào cạnh bàn vì nghĩ rằng các bức tường đang đổ sụp. Ông luôn để cho căn phòng đầy bóng tối và chỉ ra khỏi nhà khi đêm xuống. Chỉ có uống thuốc mới làm ông khá lên chút ít. Có thời gian Akutagawa dùng thuốc ngủ. Rồi ông được bác sỹ cho dùng thuốc phiện.     

Trong tình trạng đó ông sống sáu tháng cuối cùng của đời mình. Nhưng những tháng ngày này cũng chứng kiến nơi ông sự bùng nổ sáng tạo, vừa đa dạng vừa sung mãn, gồm những tác phẩm hay nhất của ông: Các công trình phê bình và tiểu luận như Người Tây phương, các truyện Biệt thự GenkakuẢo ảnh, và ba kiệt tác: Thủy quái Kappa, Cuộc đời một chú ngốc, và Guồng máy.     

Một tháng sau ngày ông trở lại Tokyo, bị vây bủa bởi những gánh nặng tiền bạc và bổn phận gia đình, Akutagawa bắt đầu viết Thủy quái Kappa. Ông viết nó trong chưa đầy hai tuần và cho in trong số tháng ba của tạp chí Kaizo. Thủy quái Kappa là câu chuyện mang tính chất Gulliver về chuyến thăm một vùng đất lạ. Trong văn học dân gian Nhật Bản, Kappa là một loài sinh vật giả tưởng sống dưới đáy sông, có lúc vô hại nhưng có lúc rất nguy hiểm. Akutagawa thường tự coi mình như một con thủy quái đen như mực và xã hội được mô tả chính là xã hội mà ông sống.     

Cuốn sách đen tối và quái dị đến mức không tưởng. Kappa khởi đầu và kết thúc trong điên loạn. Câu chuyện được thuật lại trong 17 chương ngắn qua lời của bệnh nhân số 23 trong nhà thương điên khi anh ta kể chuyện đời mình giữa thế giới thủy quái. Một tác phẩm khó đọc.     

Kappa chĩa mũi dùi châm biếm vào chủ nghĩa tư bản và chiến tranh, những quan hệ giới tính và trách nhiệm của gia đình. Nhưng sự công kích dữ dội nhất của Akutagawa là nhằm vào số phận và bản thân ông. Một trong những cảnh riêng tư, và gây sửng sốt nhất, bệnh nhân số 23 nhớ lại hành động Kappa gọi cái bào thai đến và hỏi nó có muốn sinh ra không. Nó đáp: “Tôi không muốn sinh ra. Trước hết nó làm tôi run rẩy khi nghĩ đến tất cả những gì tôi sẽ thừa hưởng của cha tôi - chỉ nội bệnh điên thôi đã đủ tệ hại rồi. Và thứ nữa tôi cho rằng sự tồn tại của Kappa là một tội ác”. Cuốn tiểu thuyết ngắn này cũng chứa đựng một chân dung tự họa thấp thoáng trong tính cách của Tok. Cũng hão huyền như khi anh ta chỉ trích xã hội Kappa, Tok là nhà thơ lăng nhăng và bi quan mắc chứng hoang tưởng và mất ngủ. Anh giải quyết các vấn đề của mình bằng một viên đạn vào đầu. “Kappa thoát thai từ sự chán ghét với nhiều thứ”, Akutagawa viết cho nhà phê bình Taiji Yoshida, “chủ yếu là với chính tôi”.

Vào tháng tư, Akutagawa bắt đầu một cuộc tranh luận dài với bạn ông, tiểu thuyết gia Junichiro Tanizaki về tiểu thuyết Nhật Bản. Tanizaki phản đối mạnh mẽ những lời bình luận mà Akutagawa viết trong loạt bài tiểu luận phê bình nhan đề Văn chương, quá văn chương. Ông không đồng ý với ý kiến của Akutagawa cho rằng tiểu thuyết Nhật Bản cần thêm tính thơ, tương ứng với một “con mắt tinh tường” và một “tâm hồn nhạy cảm”. Thay vào đó, Tanizaki tin rằng điều cần thiết là những cấu trúc rõ ràng và những cốt truyện vững chắc. Ông còn tiếp tục ám chỉ rằng vì thể chất yếu đuối, Akutagawa thiếu năng lực và quyết tâm để viết những tiểu thuyết như vậy. Hai tác phẩm Akutagawa viết trước khi chết, và được xuất bản sau đó, sẽ cho thấy cả hai ông đều đúng.     

Cuộc đời một chú ngốc là bản tổng kết đau lòng về cuộc đời của Akutagawa, được kể trong 51 phân cảnh rời. Hình thức đó rất giống với những kịch bản phim mà ông cũng đang viết trong những tháng cuối cùng này: Yuwaku (Sự cám dỗ) và Asakusa Koen (Công viên Asakusa), đi ngược lại chủ nghĩa biểu hiện Đức mà ông chịu ảnh hưởng. Những phân cảnh mô tả những cuốn sách ông từng đọc và những người đàn bà ông từng yêu, nỗi khiếp sợ xã hội và lòng thù ghét chính mình, và mỗi hàng chữ đều sặc mùi thất bại và chết chóc. Phân cảnh 49, mang tên Con thiên nga nhồi rơm, có đoạn:     

Một hôm sau khi viết xong Cuộc đời một chú ngốc, ông tình cờ trông thấy một con thiên nga nhồi rơm trong cửa hiệu đồ cũ. Nó đứng đó với cái đầu ngẩng cao, nhưng hai cánh vàng ệch và bị bướm cắn. Khi nghĩ về đời mình, ông cảm thấy nước mắt lẫn trò cười đều ứ tràn trong ông. Tất cả những gì diễn ra trước mặt ông là sự điên loạn hay sự tự sát. Ông bước đi một mình trên đường phố tối om, quyết định từ lúc này sẽ chờ định mệnh đến và hủy diệt mình.     

Tuy nhiên, còn có một tác phẩm cuối cùng. Guồng máy là câu chuyện về mấy ngày trong đời của một nhà văn. “Ông A”, tác giả của Tấm màn địa ngục, đang ở tại Khách sạn Hoàng đế, Tokyo. Ông đang gắng sức viết các tác phẩm người ta đặt hàng cho ông. Trong những ngày này ông bị giày vò bởi hình ảnh của người mẹ quá cố, một người tình bị bỏ rơi, một hình bóng của ông và những ảo ảnh về những cái bánh răng quay cuồng. Bất cứ chỗ nào ông tới, bất cứ cái gì nhìn thấy đều làm ông sợ hãi; những cuốn sách, những chiếc taxi, những chiếc máy bay, và đặc biệt là màu vàng. Sau cùng, Ông A đến gặp vợ con tại một khu nghỉ dưỡng bờ biển. Ông thấy vợ ông cúi mặt xuống sàn nhà, thổn thức. Ông hỏi nàng có chuyện gì không ổn; nàng đáp: “Em có cảm giác là anh sắp chết”. Ông Akutagawa kết luận: “Tôi không còn sức để tiếp tục viết về cảm giác đó. Không thể diễn tả nổi sự đau đớn khi phải sống với nó. Không có ai đó đủ tử tế để siết cổ tôi trong lúc tôi đang ngủ sao?”. Như nhà phê bình Donald Keene viết, “Sau khi đọc Guồng máy, chúng ta chỉ có thể lấy làm lạ rằng Akutagawa không tự tử sớm hơn”. Nhưng thời điểm đó đang tới.

Mùa hè cuối cùng năm 1927, Akutagawa tham dự buổi chiếu phim ra mắt tại Tabata quê ông, miền bắc Tokyo. Trong phim có cảnh ông ngừng chơi đùa với các con để châm một điếu thuốc. Dưới chiếc mũ rộng vành che nắng, ông bập bập điếu thuốc và nhìn chòng chọc vào ống kính máy quay. Một nửa khuất trong bóng tối và khói thuốc, đó là khuôn mặt của sự thất bại, khuôn mặt của cái chết.    

23.7.1927 là ngày nóng kỷ lục ở Tokyo nhưng dường như Akutagawa không cảm thấy khó chịu vì trời nóng. Ông cười đùa với các con trong bữa ăn trưa. Suốt buổi chiều cho đến chạng vạng ông tiếp rất nhiều khách, những người háo hức muốn nói chuyện với một trong những nhà văn hàng đầu thời bấy giờ. Sau bữa ăn tối, ông hoàn thành Người Tây phương, một tiểu luận về Jesus ông viết với tư cách nhà thơ. Kế đó ông bắt đầu viết một lá thư dài và thận trọng cho Kume, lấy tên Ghi chép gửi Bạn Cũ, giải thích về những điều ông sắp làm. Trong thư, Akutagawa mô tả những kế hoạch tỉ mỉ cho việc tự tử; ông sẽ không trầm mình vì ông là tay bơi cừ, sẽ không treo cổ vì cái chết đó trông xấu xí quá. Khi đã quyết định chọn thuốc ngủ, ông bắt đầu đọc rất nhiều tài liệu nghiên cứu về chất độc. Cuối cùng ông cho biết lý do thực sự khiến ông tự tử là “nỗi lo lắng mơ hồ về tương lai của tôi”.     

Rạng sáng ngày 24.7, khi cơn mưa nhẹ rốt cuộc đã xua tan không khí nóng nực, Akuatgawa nói chuyện với vợ ông lần cuối. Sau đó, ngay trước bình minh, ông uống một liều thuốc định mệnh, thuốc an thần Veronal. Ông nằm xuống tấm nệm và chìm vào giấc ngủ chung cuộc trong khi đang đọc Kinh thánh. Tối ngày hôm sau, tin tức về cái chết của ông được loan đi trên cả nước. Bạn bè và các nhà báo đổ xô đến nhà ông. Tại cuộc họp báo đông nghẹt người, Kume đọc to lá thư tuyệt mệnh của Akutagwa: “Tôi đang sống trong một thế giới hoàn toàn lạnh lẽo của trạng thái thần kinh sầu thảm chết chóc… Dù vậy, thiên nhiên đối với tôi đẹp hơn bao giờ hết. Chắc bạn sẽ cười nhạo sự nghịch lý giữa lòng yêu thiên nhiên và dự tính tự tử. Nhưng thiên nhiên đẹp vì nó hiện ra trước mắt tôi trong hiện tượng tột độ cuối cùng của nó…”.     

Cái chết của Akutagawa diễn ra chỉ sáu tháng sau cái chết của Hoàng đế Taisho và mở đầu kỷ nguyên Showa. Đối với nhiều người, biến cố đó không chỉ biểu tượng cho sự chấm dứt một kỷ nguyên mà còn biểu tượng cho sự thất bại của chủ nghĩa duy trí Nhật Bản. Hai năm sau, Kenji Miyamoto khởi nghiệp như một nhà phê bình Mácxít với bài tiểu luận về Akutagawa Văn chương của sự thất bại, chữ “thất bại” là tiếng vọng có chủ tâm của nhan đề phân cảnh cuối trong Cuộc đời một chú ngốc. Howard S. Hibbett, trong một tiểu luận về Akutagawa trích lời Miyamoto: “Những lời ‘trăng trối’ trong văn chương của Akutagawa biểu lộ nỗi thất vọng đối với hạnh phúc con người trong đời sống xã hội. Như tất cả những kẻ bi quan, ông phải tìm ra lời bình giải chung quyết về tình trạng sầu đời (Weltschmertz) mà con người mãi mãi mang theo như một gánh nặng. Đây hoàn toàn không phải là một ý tưởng mới. Nó dẫn đến cái logic tai hại của giai cấp tư sản tầm thường vốn quan niệm sự thất vọng của bản thân là sự thất vọng của xã hội nói chung. Từ đó Akutagawa quan niệm sự thống khổ thoát thai từ và được xác định bởi các chức phận sinh lí của ông và tầng lớp xã hội của ông là sự thống khổ muôn đời của nhân loại”.      

Nhưng “những lời trăng trối” này không đơn thuần là những lời lẽ tự ghê tởm hay ta thán. Chúng gây kinh hoàng, nhưng hoàn toàn thành thực. Sầu thảm chết chóc, nhưng được sắp đặt thật đẹp. Chúng vượt trên giai cấp, vượt trên dân tộc. Chúng là phổ quát. Vĩnh cửu. Trong cách mô tả điềm nhiên sự thất bại cá nhân, những tác phẩm này đã có các bậc tiền bối ở Nhật Bản, nhất là trong các tiểu thuyết sau cùng của Soseki, và có những người kế thừa trong các truyện kể hậu chiến trực diện của Osamu Dazai và Ango Sakaguchi. Nhưng bên ngoài Nhật Bản, có lẽ chỉ có văn xuôi của Kafka hoặc thơ của Celan mới có thể đem ra so sánh với chúng.     

Tháng 9.1926 Akutagawa viết một tác phẩm ngắn nhan đề Danh sách người chết, lần đầu tiên công bố những lo sợ của ông về việc bị di truyền chứng loạn trí của mẹ. Tác phẩm kết thúc tại mảnh đất an táng của gia đình, nơi Akutagawa nhớ lại một bài thơ haiku:

            Hơi nóng tỏa mờ -
            Ngoài phần mộ
            Một mình tôi ở.

David Peace
Mai Sơn
 dịch
Theo The Guardian

Nguồn: Báo Người đại biểu Nhân dân

 
 

Ý kiến phản hồi

Gửi ý kiến phản hồi

Họ và tên
Email
Nội dung
 
 


 
Copyright © 2009 - 2017 Viết Văn - Khoa VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - Đại học Văn hóa Hà Nội và các tác giả!
® Ghi rõ nguồn "vietvan.vn" khi bạn phát hành lại thông tin từ website này.
KHOA VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
Địa chỉ: 418 La Thành, Đống Đa, Hà Nội - Điện thoại: 04 8511971 ext 132;
email: sangtacvanhoc@gmail.com