20 năm Quang Dũng mất: Nhân “Lính râu ria”, nói thêm về Quang Dũng

Đã chẵn 20 năm từ ngày chúng ta mất nhà thơ Quang Dũng (1921-1988); nhân dịp này xin giới thiệu lại bài thơ “Lính râu ria” của ông, đồng thời cũng có vài điều nói thêm về nhà thơ tài hoa mà phía sau các tác phẩm còn không ít điều nên tìm hiểu thêm, nhất là về những chặng đường đời của một nhà văn, một con người…

Nhà thơ Quang Dũng

1. Về những bài thơ mà Quang Dũng viết hồi kháng chiến 1946-54, ngoài những bài như Tây tiến, Mắt người Sơn Tây, Những làng đi qua,… người ta cũng thường nhắc đến bài Lính râu ria. Nhưng, toàn bộ bài thơ ấy ra sao, hỏi mấy người biết ít nhiều về Quang Dũng đều lắc đầu nói không rõ. Bài thơ ấy không in trong mấy tập sách về Quang Dũng hồi những năm 1990, nên bây giờ không ai nhớ. Nhân đọc lại báo cũ, tôi thấy bài thơ Lính râu ria, sáng tác từ 1948, vốn được chuyền tay trong bộ đội, đã được Quang Dũng đưa đăng lại trên báo Văn nghệ số 151, ra ngày 14/12/1956. Đọc bài thơ này, chúng ta sẽ thấy lại ở đây những nét riêng của những anh lính có gốc gác phố thị thời kháng chiến; càng với thời gian, ta thấy càng rõ lên ở họ cái chất nhân bản, cái tình người vừa thường tình vừa đẹp đẽ, một cảnh sống “đẹp và buồn”…

Bút tích nhà thơ Quang Dũng (bài Tây Tiến). Ảnh CAND

Tiện thể nói thêm, gần như ngay sau khi báo Văn nghệ của Hội Văn nghệ Việt Nam từ Việt Bắc trở về và ra mắt tại Hà Nội (từ 1/11/1954), Quang Dũng đã góp mặt như một phóng viên về đời sống văn hóa ở vùng thủ đô; ông không những viết về các hoạt động nổi bật như triển lãm mỹ thuật 1954, việc khai thác vốn cổ của văn công quân đội, buổi họp mặt của câu lạc bộ nhạc cổ thủ đô, v.v…, mà còn viết về sinh hoạt văn hóa ở các cơ sở xí nghiệp, trường học; chỉ nghe tên các bài báo đã thấy rõ điều ấy: “Đọc bích báo hai trường Tân Trào và Trưng Vương” hay “Công nhân nhà máy đèn đấu tranh cho thống nhất”, v.v…

LÍNH RÂU RIA
Khuya khoắt bờ sông vắng
Lửa hồng quán tản cư
Lính mấy chàng vất vả
Tìm sống một đêm thơ

Một anh gọi cà-phê
Một người kêu thuốc lá
Một anh nhìn sau trước
“Chị ơi ly rượu nhỏ”

Rượu nhỏ một ly thôi
Đời lính đã kham rồi
Một ly cho đỏ mặt
Cho lên hương cuộc đời

“Chị ơi! Cháu ngủ đâu?”
Thế rồi bế con chị
Anh lim dim cúi đầu

Cô bé cười chúm chím
Mắt non nhìn như sao
Má hồng như trái mận
Mùa đang độ ngọt ngào

Bàn tay như rễ cây
Bộ râu như bàn chải
Anh hôn con người ta
Anh ôm ghì bé mãi

Cô bé năm tháng trời
Anh tuổi vừa ba mươi
Con anh giờ nơi đâu?
Anh mỉm cười rười rượi

Khi anh về đã xa
Chị dọn hàng đi ngủ
Chép miệng trong hơi chăn
Chị buồn chi không rõ

Khuya khoắt bờ sông vắng
Tiếng súng rền xa xa
Bước chân người rạo rực
Tiếng hát chìm đêm xa
Kênh đào, cuối thu đông

 1948


QUANG DŨNG
2. Coi thơ như khu vực sáng tác tâm huyết nhất của mình, Quang Dũng có không ít những trăn trở về thơ tuy rất ít khi ông nói ra… Năm 1957, khi Hội Nhà văn Việt Nam thành lập và xuất bản tuần báo Văn, Quang Dũng lại là một trong những cộng tác viên đắc lực. Các bút ký về sinh hoạt văn hóa đời thường ở Hà Nội như các trò xiếc khỉ, diễn trò kèm với bán thuốc “cao đơn hoàn tán” cạnh bờ hồ Gươm… do Quang Dũng viết, rất sống động, vui nhộn; tiếc thay, trong mắt một vài nhà phê bình quyền uy thì nó lại là sự nhấm nháp các mảnh sống cũ kỹ..! Vậy là mấy bài bút ký của Quang Dũng bị nêu tên phê bình.

Tất nhiên, sau này ngẫm lại, có vẻ như các chuyện về xiếc khỉ bờ hồ bị nêu tên ấy, chẳng qua cũng chỉ là dịp để người ta ngầm nhắc những lỗi có vẻ còn to hơn của Quang Dũng, ấy là việc trước đó ít lâu, ông có thơ (2 bài Trên đường chiều thứ bảy, Những cô hàng xén) đăng ở hai tập Giai phẩm mùa thu, sau lại có một bài nữa (Có nhớ về đất Bắc) đăng ở Sách Tết 1957, − một cuốn “hậu giai phẩm” − của nhà xuất bản Minh Đức. Dù sao, lỗi của Quang Dũng cũng được coi là nhỏ thôi, nên không bị nêu tên trong các bản tổng kết; dẫu vậy, có thể vì thế mà không có bài thơ nào của Quang Dũng được đưa vào “Tuyển tập thơ Việt Nam 1945-1960” (Nxb. Văn học, 1960) do Xuân Diệu chủ trì và viết lời nói đầu!

Ít bạn trẻ ngày nay biết là: hồi những năm 1960 ở miền Bắc, bài thơ Tây tiến của Quang Dũng chỉ được nhắc đến duy nhất trong một cuốn sách, đó là cuốn Văn học Việt Nam hiện đại (giáo trình Đại học tổng hợp Hà Nội) của Hoàng Như Mai, nhưng là nhắc đến Tây tiến với nhận xét phê phán về sự tiêu biểu cho những cái “rớt” tiểu tư sản trong thơ thời đầu kháng chiến!

Sau này, khi Quang Dũng mất (1988), chính nhà giáo Hoàng Như Mai có dịp xác nhận cái sự thực từng phổ biến một thời, nghe như một sự lạ: “Các bài Tây tiến, Đôi mắt người Sơn Tây, Đôi bờ, Anh lính râu ria, v.v… của Quang Dũng được quá nhiều người thích và truyền tụng quá nhiều (trích theo sách Quang Dũng, người và thơ, Hoài Việt sưu tầm biên soạn, Nxb. Hội Nhà Văn, 1990, tr. 19).

Từ đầu những năm 1990, giá trị những bài thơ xuất sắc nhất của Quang Dũng đã được xác nhận. Ngày nay, nói đến thơ thời đầu chống Pháp, không một ai ít nhiều hiểu biết về thơ lại không nhắc đến bài Tây tiến.

3. Nhân nói về Quang Dũng, có một điểm tôi từng nghe nói, nhưng nay rất cần xác minh lại. Đó là một tình tiết thuộc tiểu sử Quang Dũng. Hồi 1990, khi làm công việc biên tập cho cuốn sách Quang Dũng, người và thơ, tôi được nghe các ông Trần Lê Văn và Hoài Việt kể tình tiết này, nhưng khi tôi yêu cầu hai vị ấy viết ra và đưa vào sách thì họ lại từ chối, cho là chưa đến lúc. Tình tiết đó, thiết nghĩ đến nay không còn là điều “nhạy cảm” gì nữa, nên cần nói ra và cần đi tìm người xác minh.

Đó là chuyện, đầu những năm 1940, Quang Dũng đã từng dấn bước phiêu lưu sang đến đất Tàu, rồi, do tình huống nào đó, đã gặp Nguyễn Hải Thần (thủ lĩnh Việt Nam cách mạng đồng minh hội, gọi tắt là Việt Cách), được ông này coi như môn khách. Năm 1945, trong đoàn người của Việt Cách trở về Hà Nội, có Quang Dũng. Phía Việt Minh thấy Quang Dũng là người có thể tranh thủ được nên đã tìm cách tách ông ra khỏi nhóm gần gũi của Nguyễn Hải Thần bằng việc đưa ông đi học trường quân chính ở Tông (Tùng Thiện, Sơn Tây), từ đó Quang Dũng đi sang quỹ đạo của phía Việt Minh, tham gia đoàn võ trang tuyên truyền biên khu Lào-Việt. Đơn vị này được thành lập trên đất Thạch Thất-Quốc Oai hồi 1947, rồi di chuyển lên vùng Hòa Bình, Sơn La của Tây Bắc. Những bước chân hành quân hồi này đã đi vào thơ Tây tiến của Quang Dũng và ông cũng đặt dấu ấn của mình vào thơ Việt từ đó. Quang Dũng có kể về những ngày đầu của đơn vị này trong thiên truyện ký Đoàn võ trang tuyên truyền biên khu Lào Việt, viết năm 1952 ở Cổ Thành, Thanh Hóa.

Cách đây ít lâu, nhân nói chuyện với nhà thơ Vân Long, tôi được anh bổ sung cho một dị bản hơi khác chút ít, dường như do chính Quang Dũng từng tâm sự kín đáo với một vài bạn thân: khi theo chân Nguyễn Hải Thần về nước, Quang Dũng nhận ra phía Việt Minh mới là phía có chính nghĩa nên đã tự tìm cách liên hệ để thoát khỏi ảnh hưởng của nhóm Việt Cách; và ông đã đạt được mong muốn ấy. Trong việc này, ông được một cán bộ của ta có chân trong thành ủy Hà Nội giúp đỡ; Vân Long nhớ không chắc chắn tên người nên chưa vội ghi ra đây. Các bạn nghiên cứu trẻ, nếu muốn tìm hiểu rõ thêm về Quang Dũng, nên gặp một vài người như nhà thơ Vân Long và qua nhà thơ này tìm thêm các đầu mối… mong manh khác.

Lại Nguyên Ân (nhà nghiên cứu, phê bình)

Nguồn: TTVH

 
 

Ý kiến phản hồi

Gửi ý kiến phản hồi

Họ và tên
Email
Nội dung
 
 


 
Copyright © 2009 - 2017 Viết Văn - Khoa VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - Đại học Văn hóa Hà Nội và các tác giả!
® Ghi rõ nguồn "vietvan.vn" khi bạn phát hành lại thông tin từ website này.
KHOA VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
Địa chỉ: 418 La Thành, Đống Đa, Hà Nội - Điện thoại: 04 8511971 ext 132;
email: sangtacvanhoc@gmail.com