Đào tạo nhà báo đa phương tiện trong môi trường hội tụ truyền thông


 (PGS.TS Nguyễn Thành Lợi)        
"Để xây dựng mô hình đào tạo nhà báo đa năng phù hợp với nhu cầu phát triển của truyền thông hội tụ hiện nay, không những đòi hỏi chúng ta phải hiểu được những thay đổi của ngành báo chí truyền thông hiện đại, nắm bắt xu thế thế phát triển của nó, trên cơ sở đó cần mạnh dạn cải cách vấn đề xây dựng chương trình, mô hình đào tạo và phương pháp giảng dạy. "

 

1.      Hội tụ truyền thông và bước đột phá trong đào tạo nhà báo đa phương tiện

Trong môi trường hội tụ truyền thông, sự “sinh tồn” của các phương tiện truyền thông truyền thống luôn phải đối mặt với những thách thức chưa từng có do sự tác động của các phương tiện truyền thông mới. Điều đó cũng thể hiện rõ bởi, các phương tiện truyền thông truyền thống (phát thanh, truyền hình, báo in) và các phương tiện truyền thông mới đang có xu thế hội tụ với nhau. Xét từ giác độ kỹ thuật, sự tương tác, hội tụ giữa báo in và mạng Internet đã “sản sinh” ra báo mạng điện tử; sự hội tụ giữa truyền hình và mạng Internet sản sinh ra truyền hình giao thức (IPTV); và sự hội tụ giữa phát thanh và mạng Internet tạo ra phát thanh trên Internet (Podcasting). Sự tiến bộ của khoa học - kỹ thuật đã cung cấp cho ngành báo chí truyền thông các công cụ và phương thức truyền thông tiên tiến vượt trội. So với các phương tiện truyền thông đại chúng, các phương tiện truyền thông mới được truyền phát thông qua mạng Internet, cung cấp một không gian rộng rãi hơn cho cuộc “cách mạng” của báo chí truyền thông hiện đại.

Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, chức năng hội tụ của các phương tiện truyền thông trên mạng Internet không ngừng được nâng cao, phương pháp, hình thức tiếp nhận và truyền phát thông tin ngày càng đa dạng và phong phú. Sự xuất hiện của thời đại 3G đã khiến báo chí  mobile, online qua điện thoại di động, truyền hình mobile... thúc đẩy các lĩnh vực như MP4, ipad, laptop, màn hình ngoài trời không dây...phát triển mạnh mẽ. Có thể thấy, mạng Internet và điện thoại di động đã làm thay đổi cuộc sống của con người, đồng thời cũng làm thay đổi “môi trường sinh thái” của các phương tiện truyền thông, khiến cục diện của các phương tiện truyền thông mới và cũ có nhiều thay đổi. Cùng với sự thay đổi về hình thức và phương thức truyền thông mới, cách thức hợp nhất và tái tạo nội dung truyền thông ngày càng trở nên khó khăn hơn. Do vậy, làm thế nào để định vị chính xác về nội dung, lựa chọn thích hợp các phương tiện truyền thông trong truyền tải thông tin, kiểm soát và quản lý một cách hiệu quả quy trình truyền thông đã trở thành bài toán khó, các phương tiện thuyền thông mới đang đi tìm lời giải.

Môi trường truyền thông mới đòi hỏi phải có cơ chế mới trong việc bồi dưỡng và đào tạo nhà báo. Các phương tiện truyền thông mới có nhiều tính năng, vừa có chữ viết, âm thanh, vừa có hình ảnh, là sự tổng hợp của tất cả các phương tiện truyền thông truyền thống. Đối với nhà báo đa phương tiện, phải biết ứng dụng các kỹ thuật truyền thông mới, biết quay phim, viết lách, xử lý âm thanh, hình ảnh, đồng thời phải nắm bắt các kỹ thuật thông tin hiện đại như Skype, MSN, blog, Podcasting. Điều này cho thấy, mô hình đào tạo nhà báo truyền thống đã trở nên lạc hậu, khó đáp ứng được nhu cầu trong môi trường truyền thông mới. Chính vì vậy, yêu cầu công tác đào tạo nhà báo cần phải cải tiến một cách mạnh mẽ, vừa khoa học, nhưng phải mang tính hệ thống,... để thích ứng với nhu cầu của các phương tiện truyền thông đang trong quá trình đổi mới, từ đó đào tạo ra đội ngũ nhà báo đa phương tiện chuyên nghiệp, phù hợp với nhu cầu phát triển của các phương tiện truyền thông hiện nay.

2. Cần sự quy hoạch mới mang tính  tổng thể

2.1.            Chương trình đào tạo phát triển theo hướng hội tụ

   Để thích ứng với những thay đổi của các phương tiện truyền thông trong môi trường hội tụ truyền thông, trước hết các cơ quan đào tạo báo chí cần chú trọng mục tiêu, mô hình, nội dung đào tạo và hệ thống chương trình... Phương hướng tổng thể của những hoạt động cải cách trong chương trình đào tạo báo chí hiện nay là cần xóa bỏ các vách ngăn giữa các chuyên ngành truyền thống, để người học có thể tích lũy kiến thức phong phú và có độ “rộng”, “sâu” và “tinh” về tư duy liên ngành, nắm bắt được các kỹ năng truyền thông hiện đại, liên ngành, đồng thời thích ứng với môi trường truyền thông mới. Khi xây dựng chương trình đào tạo, cần chú ý đến việc giúp sinh viên mở rộng không gian tư duy, nâng cao năng lực làm báo thực tiễn, nắm bắt các kỹ thuật truyền thông mới, thành thạo trong tác nghiệp báo chí đa phương tiện, xây dựng một chương trình đào tạo có diện “rộng”, nền tảng “sâu”, đa phương tiện truyền thông với chuyên ngành “tinh” và chú trọng thực tiễn.

  Xét về tổng thể, hệ thống chương trình đào tạo báo chí hiện nay ở nước ta đang đối mặt với nhiều vấn đề, trong đó đáng lưu ý nhất là thiếu tính sáng tạo, tính khoa học và tính thực tiễn. Khả năng viết báo vẫn là nền tảng quan trọng, tuy nhiên, các kỹ năng như: chụp ảnh, quay phim, biên tập video, biên tập đa phương tiện, biên tập cho báo mạng và  khả năng lập kế hoạch truyền thông đều trở thành kỹ năng sống còn của sinh viên báo chí trong môi trường truyền thông hiện nay. Kinh nghiệm của nước ngoài cho thấy, để đáp ứng được nhu cầu thực tiễn đang đòi hỏi ngày càng cao hiện nay, chúng ta  cần chú trọng đào tạo “phóng viên ba lô” , họ có thể “tác chiến đơn thương độc mã” trong môi trường truyền thông số. Điều hết sức quan trọng là cần xây dựng module chương trình đào tạo chuyên ngành có tính sáng tạo và “mở”. Đặc biệt, cần xây dựng hệ thống chương trình đa chức năng, đa phương tiện, có thể coi hội tụ là nền tảng trong công tác đào tạo báo chí, các môn học cần phối hợp, gắn kết và bổ trợ cho nhau.

  Trên cơ sở mục tiêu xây dựng thành một “hệ thống module mang tính hội tụ liên ngành”, có thể phân tích trên hai phương diện, một là hội tụ trong giảng dạy, lý thuyết và thực tiễn; Hai là, hội tụ trong kỹ năng báo chí, kinh doanh và quản lý các phương tiện truyền thông. Giữa các môn học, giữa các module có thể sử dụng chung nguồn tài nguyên sẵn có, tạo điều kiện tối đa cho công tác đào tạo báo chí trong thời đại truyền thông hội tụ. Cùng với sự phát triển của truyền thông hội tụ, nhu cầu về nhà báo đa phương tiện có trình độ cao không ngừng tăng. Do đó, cần có một hệ thống mở linh hoạt hơn, giúp chương trình đào tạo phát triển phù hợp với sự phát triển của các phương tiện truyền thông.

2.2.            Xây dựng hệ thống module chương trình đào tạo báo chí đa chiều

  Đào tạo nhà báo có kỹ năng nghiệp vụ “đa phương tiện” là lựa chọn tất yếu đối với nhu cầu nhân tài trong môi trường truyền thông hội tụ. Đã từ lâu, khung chương trình đào tạo báo chí của nước ta vẫn lấy nhu cầu của các cơ quan báo chí truyền thông làm nền tảng, ví dụ chuyên ngành báo chí truyền thống chủ yếu đào tạo phóng viên, biên tập viên cho báo viết, phát thanh, truyền hình và các loại hình thông tấn. Cùng với sự trỗi dậy của các phương tiện truyền thông mới, các phương tiện truyền thông từng bước chuyển đổi sang mô hình số hóa, sự khác biệt “phương tiện truyền thông” đã bị phá vỡ, các chuyên ngành nhỏ và chương trình đào tạo được xây dựng theo loại hình báo chí truyền thống đã không thể phù hợp với nhu cầu phát triển thực tế của các phương tiện truyền thông hiện đại.

  Xây dựng một chương trình đào tạo mới phù hợp với sự phát triển của truyền thông hội tụ đã trở thành bài toán quan trọng của các học viện, khoa đào tạo báo chí hiện nay trên thế giới. Đứng trước những thay đổi khách quan của sự phát triển hội tụ giữa các phương tiện truyền thông mới và các phương tiện truyền thông truyền thống, việc hợp nhất nguồn tài nguyên giáo dục, quy hoạch, xây dựng lại module chương trình, từ đó đào tạo ra một đội ngũ nhà báo theo mô hình mới, thích nghi với các phương tiện tuyền thông mới và nhu cầu chuyển đổi mô hình số hóa của các phương tiện truyền thông truyền thống là việc làm hết sức quan trọng.

 Có thể xây dựng chương trình thành ba chuyên ngành nhỏ với ba module là: kỹ năng cho báo chí (tổng hợp); báo chí viết về quốc tế; và kinh doanh báo chí truyền thông hiện đại. Mỗi chuyên ngành nhỏ có các môn học tự chọn và bắt buộc khác nhau, các môn tự chọn theo hướng chuyên về kỹ năng báo chí (tổng hợp), gồm lý thuyết và thực tiễn truyền thông hội tụ, khái quát về các phương tiện truyền thông mới, quy trình sản xuất các chương trình truyền hình, biên tập báo chí hiện đại…

Môn học tự chọn của chuyên ngành báo chí quốc tế gồm: Nghe, đọc báo chí tiếng Anh và truyền thông liên văn hóa. Ngoài ra, môn tự chọn của chuyên ngành kinh doanh truyền thông bao gồm các môn học liên quan đến quảng cáo, kế hoạch truyền thông, lập kế hoạch truyền thông marketing, lý thuyết về các phương tiện truyền thông mới, lý thuyết và thực tiễn truyền thông hội tụ, truyền thông thương hiệu… Thông qua sự kết hợp nội dung các chương trình kể trên có thể đào tạo ra đội ngũ  nhà báo  “đa năng”, phù hợp với môi trường truyền thông hiện nay.

2.3.            Xây dựng media studio đa chức năng, đa phương tiện truyền thông

   Trong môi trường truyền thông hội tụ, công tác xây dựng chương trình không chỉ là xây dựng tích lũy học phần, lý thuyết, thực tiễn theo khái niệm truyền thống, mà gồm việc xây dựng các chuyên ngành và hệ thống giảng dạy mang tính hội tụ với nhiều mục tiêu sử dụng trong công tác giảng dạy thường xuyên. Hệ thống giảng dạy đa chức năng, đa phương tiện truyền thông và hội tụ  là nền tảng phát triển trong công tác đào tạo báo chí truyền thông mới.

  Trong xu thế truyền thông hội tụ, cần phá vỡ ranh giới giữa dạy và học trên giảng đường với giảng dạy qua thực tiễn, để các môn học về nghiệp vụ báo chí được tiến hành trong môi trường truyền thông mô phỏng, tăng cường bồi dưỡng năng lực thực tiễn cho sinh viên. Các studio có thể thành lập là studio truyền hình, studio biên tập báo in, studio phim tài liệu, studio tiếp thị thương hiệu, studio MC. Mỗi studio có một nét đặc sắc riêng, đồng thời có thể tác động lẫn nhau, hình thành nên thế mạnh tương tác, nhằm đáp ứng các nhu cầu giảng dạy báo chí truyền thông đa chức năng, thực hiện nhiều mục tiêu giảng dạy biên tập, sản xuất chương trình truyền hình, sản xuất phim tài liệu, truyền thông tiếp thị thương hiệu, dẫn chương trình phát thanh, truyền hình... nhằm tăng cường năng lực thực tiễn và năng lực cạnh tranh cho sinh viên trong tương lai.

  Thông qua các studio, để tạo ra môi trường học tập tốt nhất có sự tương tác, tiếp cận với thực tiễn cho sinh viên. Được lên lớp trong studio, sinh viên sẽ được thao tác về các kỹ năng chuyên ngành một cách trực tiếp. Đồng thời, dưới sự hướng dẫn và tổ chức của giảng viên, việc triển khai hoạt động học tập và thực tiễn của sinh viên khá gần gũi với thực tế. Sinh viên sẽ có hứng thú hơn, hiệu quả học tập và giảng dạy sẽ được nâng cao rõ rệt. Do học báo là một hoạt động thực tiễn, trong đó, việc làm mẫu và mô phỏng chiếm vị trí chủ đạo trong hoạt động này. Ở studio, sinh viên sẽ được làm mẫu và mô phỏng ở các khâu, từ đơn giản đến phức tạp.

2.4. Bồi dưỡng đội ngũ nhà báo  “đa năng”

   Với sự chuyển đổi từ kỷ nguyên in ấn sang thời đại số hóa, hoạt động cạnh tranh quan trọng của báo chí truyền thông không chỉ bó hẹp trong phạm vi thu thập và đưa tin, mà còn phải thông qua việc hợp nhất các sản phẩm truyền thông để nâng cao chất lượng và giá trị thông tin, từ đó tạo ra sản phẩm nội dung mới, tạo thành các chuỗi sản phẩm và chuỗi giá trị trong các tập đoàn truyền thông. Xét từ ý nghĩa đó, trình độ kiến thức của phóng viên, biên tập viên và kỹ năng tác nghiệp hiện nay của nhà báo đang trở nên lạc hậu, những người làm công tác báo chí “đa năng” đòi hỏi phải là người hiểu về truyền thông, biết lập kế hoạch, giỏi PR, viết tốt, quay phim, chụp ảnh giỏi, biên tập tốt. Đây sẽ là những phóng viên, nhà báo được các hãng truyền thông săn đón nhiều nhất.

  Để xây dựng mô hình đào tạo nhà báo đa năng phù hợp với nhu cầu phát triển của truyền thông hội tụ hiện nay, không những đòi hỏi chúng ta phải hiểu được những thay đổi của ngành báo chí truyền thông hiện đại, nắm bắt xu thế thế phát triển của nó, trên cơ sở đó cần mạnh dạn cải cách vấn đề xây dựng chương trình, mô hình đào tạo và phương pháp giảng dạy. Hiện nay, chúng ta đã đổi mới công tác giảng dạy, để thích ứng với những thách thức mà truyền thông hội đặt ra. Chương trình đào tạo được xây dựng phù hợp hay không, hiệu quả của mô hình đào tạo như thế nào.. là vấn đề đòi hỏi chúng ta phải quan sát, kiểm nghiệm, thảo luận và cải tiến, chính vì thế nhiệm vụ đổi mới chương trình đào tạo vẫn còn rất nặng nề.

3.         Yêu cầu đối với nhà báo đa phương tiện

3.1.Thu hút sự hợp tác và  cùng tham gia của công chúng

Nhà báo hãy coi công chúng là đối tác hoặc đồng nghiệp của mình. Các trang tin trên mạng cần mời gọi và tôn trọng sự đóng góp nội dung từ phía công chúng. Nếu không, công chúng sẽ dễ dàng đi sang các trang web khác nơi họ có thể tương tác, để lại ý kiến của họ vì biết ý kiến đó sẽ có người đọc hoặc nghe.

 

3.2.Tổng hợp và chắt lọc

 Nhà báo sử dụng các nguồn thông tin có sẵn trên Internet để giúp bạn đọc hiểu vấn đề, xu hướng và thay đổi nội dung các bài báo theo hướng làm cho nội dung đa dạng và phong phú hơn.

  3.3. Phân tích và trình bày dữ liệu

Có ba thuật ngữ thường bị nhầm lẫn, đó là báo chí dữ liệu (data journalism), trực quan hóa dữ liệu (data visualizations) và đồ họa thông tin (infographics). Báo chí dữ liệu là sử dụng dữ liệu để phát hiện ra những thông tin quan trọng để viết báo, ví dụ từ cơ sở dữ liệu, nhà báo có thể phát hiện ra tỷ lệ tăng học phí của các trường đại học ở Anh lớn hơn tỷ lệ tăng giá nhiên liệu, bất động sản và hàng tiêu dùng. Nhà báo có thể tìm ra sự thật này sau khi thu thập được bộ cơ sở dữ liệu qua rất nhiều năm liên tục. Nhà báo có thể lấy nguồn dữ liệu này từ các cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức quốc tế, ví dụ từ Ngân hàng Thế giới. Đồ họa thông tin (Infographics) cũng là một từ dùng để mô tả các hình ảnh trực quan của số liệu, nhưng có ý nghĩa rộng hơn. Mọi hình đồ họa tuy đơn giản vẫn được gọi là đồ họa thông tin, nó có ít dung lượng thông tin và dữ liệu hơn “báo chí dữ liệu” và “trực quan hóa dữ liệu”. Một hình họa về chuyến đi của một con tàu hoặc máy bay được coi là đồ họa thông tin nhưng lại không phải là “trực quan hóa dữ liệu”.

Biến cách tạo ra các ứng dụng (apps) và các sản phẩm kỹ thuật số khác.

Hiện nay, ở một số nước, có một nghề đang được trả lương cao nhất, đó là nghề “nhà báo lập trình” , những người này được đào tạo cả kỹ năng báo chí và kỹ năng lập trình máy tính. Các cơ quan báo chí tạo điều kiện cho các nhà báo lập trình hợp tác chặt chẽ với các nhà báo khác và nhân viên IT, họ có khả năng tạo ra các ứng dụng (apps) mới và các sản phẩm thông tin khác, khiến công chúng sẵn sàng bỏ tiền ra mua để sử dụng.

    3.4. Nghiên cứu công chúng

Nghiên cứu công chúng của báo mạng điện tử không chỉ đọc ra số view, mà còn  phải tìm hiểu xem mỗi lần một người ở lại trang đó trong thời gian bao nhiêu lâu? Họ mở ra xem bao nhiêu trang? Bao nhiêu lâu một người vào trang báo một lần? Họ đọc vào ngày nào trong tuần? Giờ nào trong ngày? Họ vào trang web này thông qua trang gì (ví dụ họ có bấm vào đường liên kết trên facebook để vào xem bài báo hay không?). Tất cả những thông tin này có thể tìm thấy trong phần lưu trữ của máy chủ đặt trang web. Những thông tin này cần phải được thường xuyên phân tích để nâng cấp cải tiến trang web.

Ngoài ra, nhà báo đa phương tiện phải biết xử lý anh và video, đặc biệt sử dụng mạng xã hội để tăng giá trị cho tờ báo điện tử của mình.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.      Lewin, Kurt. "Forces behind food habits and methods of change". Bulletin of the National Research Council

2.      Nie, N,H&Erbring, L (2000), Internet and Society: A preliminary report

3.      Cristol, Hope. News in the digital age: Newspapers embrace a multimedia future. The Futurist, september, 1, 2002.

4.      Deloitte (2007), The future of media: Profiting from generational differences

 

 

--

(Tham luận Hội thảo “Đào tạo báo chí-truyền thông đa phương tiện” do Khoa VV-BC tổ chức ngày 24/9/2015)

 

 

 

 

 

 
 

Ý kiến phản hồi

Gửi ý kiến phản hồi

Họ và tên
Email
Nội dung
 
 


 
Copyright © 2009 - 2017 Viết Văn - Khoa VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - Đại học Văn hóa Hà Nội và các tác giả!
® Ghi rõ nguồn "vietvan.vn" khi bạn phát hành lại thông tin từ website này.
KHOA VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
Địa chỉ: 418 La Thành, Đống Đa, Hà Nội - Điện thoại: 04 8511971 ext 132;
email: sangtacvanhoc@gmail.com