CUỘC KIẾM TÌM BẢN THỂ NỮ (Về truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước)*

            (Văn Giá)       

Đọc hàng loạt các truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước, tôi gặp trong đó toàn những phận đàn bà đủ các loại, các hạng người với rất nhiều nông nỗi. Cũng tương tự như nhiều cây bút nữ cùng thế hệ, dĩ nhiên mỗi người một cách, văn Nguyễn Thị Phước nỗ lực đào vào số kiếp của giới mình, khám phá người nữ trong chiều sâu bản thể giới. Nhưng cũng khác với các cây bút khác, cái đám nhân vật nữ trong sáng tạo của Nguyễn Thị Phước lại mang gương mặt của người đàn bà xứ Nghệ với tất cả vẻ riêng của văn hóa vùng miền. Con đường đi của cây bút văn xuôi này thực chất vẫn đang là một cuộc kiếm tìm mê mải…

              1.“Tôi cũng chỉ là đàn bà”

Thế giới nhân vật đàn bà trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước chẳng thấy ai sung sướng, hạnh phúc. Ai cũng khổ, mỗi người khổ theo một cách riêng.

Trước hết là các nhân vật nữ rơi vào tình trạng lỡ dở trong đường tình ái. Họ bước vào tình yêu theo cách bị quyến rũ, hoặc tự nguyện yêu, đơn phương. Thế rồi kết cục đều không ra gì. Ngàn lẻ một lý do sinh ra đổ vỡ. Có lý do thuộc về chiến tranh, thuộc về giáo điều, lề thói cũ (Đất đỏ). Có lý do thuộc về ông chồng không chung thủy, giấu giếm người tình mới (Cát mặn). Người mẹ của Cúc (Cầu vồng) cũng sống một đời khổ sở, bị người chồng bạc bẽo bỏ đi…Trong Phù sa, Hiên từ một thiếu nữ thơ dại có những rung cảm đầu đời với ông chủ, sau này trở về cũng lại lấy một anh chồng bồ bịch, nát rượu. Nhân vật bà mẹ trong truyện ngắn Cau non cũng khổ theo một cách khác. Bà biết ông ngoại tình, bà nhận đứa con của tình địch về nuôi giấu giếm không cho ai biết, cho đến khi đứa con đã thành cô giáo. Bà giấu giếm vì sợ điều tiếng cho gia đình, vì cái chức cán bộ hão của mình. Câu chuyện bí mật như cái giằm găm trong da thịt, cuối cùng cũng được bật ra. Lại cũng có một số nhân vật nữ khổ do đa tình, do si mê, do bị tê liệt lý tính, nên bị ái tình mê dụ. Cô gái trong Cung nữ là một trường hợp tiêu biểu. Kết cục, trong nỗi hoang mang tuyệt vọng, cô định đi tìm cái chết, nhưng bất thành. Đồng dạng với nhân vật này là nhân vật người con gái tên Thư (Cỏ mềm). Cô ta yêu một người, nhưng lại tìm thấy hình bóng người yêu ở người anh trai của người yêu.Trong Con sóng Đồng Tháp Mười cũng vậy, nhân vật người đàn bà tên Thoan mang theo một tình yêu đơn phương, hào hiệp, sâu bền với người nhạc sĩ già. Đỉnh điểm, nhân vật người nữ trong Tình tang công khai bộc lộ tình yêu đối với Huy - người yêu từ trước lúc cô ta đi lấy chồng, công khai cả đời vẫn yêu Huy, tôn thờ Huy; và cô ta thốt lên như thể buộc phải tuân theo định mệnh, không có con đường nào khác: “Tôi cũng chỉ là đàn bà”.

            Nguyễn Thị Phước còn suy tư và biểu đạt một mẫu đàn bà nữa: đàn bà trong đời sống thế sự hàng ngày. Những nhân vật này đa phần sắc sảo, thậm chí có phần cay nghiệt với rất nhiều lý do khác nhau. Nhưng dù có cay nghiệt, đáo để đến mấy, kết cục vẫn thức tỉnh, tha thứ, chở che.

            Có một motif khá quen thuộc trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước chính là motif dì ghẻ con chồng. Nó thuộc về tâm thức dân gian. Cũng là câu chuyện “Mấy đời bánh đúc có xương…”, nhưng khác với dân gian, ở truyện của chị, cuối cùng bao giờ cũng có tha thứ, khoan dung. Nhân vật Hiên trong Phù sa là vậy. Đối với dì Lân, cho dù đã có lúc Hiên giận về thái độ đối xử cay nghiệt của bà, nhưng khi từ Nam bộ trở về, Hiên không còn giận nữa, thỉnh thoảng vẫn đến thăm bà, quà cáp cho bà. Ở đây đã có sự cảm thông của những người đàn bà với nhau khi đã thấu hiểu lẽ đời. Nhất là khi gặp tình huống có người đàn ông năm xưa đến muốn đón Hiên đi, người dì ghẻ ấy cũng thốt lên: “Tôi là đàn bà, tôi biết…”(tôi nhấn mạnh-VG). Đặc biệt, truyện ngắn Cau non, một truyện ngắn xuất sắc trong tập, xuất hiện người đàn bà làm mẹ, lúc về già mới tiết lộ cái bí mật mà mấy chục năm bà giấu: đứa con út không phải là con bà mà là con của tình địch hiện vẫn đang còn sống ngay ở làng. Vì muốn bảo toàn cái gọi là danh dự chính trị ấu trĩ một thời, cũng là bảo toàn thanh danh cho một gia đình theo quan niệm cũ, bà đã “cướp” quyền làm mẹ của một người đàn bà khác. Khi đã về già, đến một hôm, bà nghĩ lại, và muốn cho các con được biết. Bà lý giải về chuyện đó rằng nếu không làm thế, thì sợ cha của chúng vẫn có cớ để “đi lại” với người ấy. Tác giả để cho nhân vật Trung, người con trai cũng phải thốt lên: “Thì tại mẹ cứ sinh chuyện. Đúng là đàn bà…” (tôi nhấn mạnh-VG). Cái định danh “đàn bà” trong tình huống này mang một hàm nghĩa khác với trên kia khi những người đàn bà sống trong tình yêu. Ở đây, nó hàm nghĩa về sự đáo để, sự thấu hiểu, vị tha. Theo nghĩa này, đó là một thứ ánh sáng nhân văn đẹp đẽ và cảm động. Nhà văn Nguyễn Thị Phước rất thích thú tìm đến và biểu đạt cho được những mẫu người đàn bà này. Cuộc sống dù khổ ải đến mấy, bị tước đoạt đến mấy, thậm chí bị lừa đảo (Mùi cám mới), những người đàn bà này vẫn có khả năng tha thứ, khoan dung. Điều này làm nên vẻ đẹp của truyện ngắn Nguyễn Thị Phước.

2…nhưng “đàn bà” là thế nào?

Để hòng khám phá một cách sáng tỏ thế giới đàn bà là một việc làm ảo tưởng. Nhưng sứ mệnh của nhà văn sinh ra để làm gì nếu không phải là công việc tìm kiếm và khám phá? Truyện ngắn của nữ nhà văn này là một cuộc kiếm tìm không mệt mỏi về cõi tinh thần của những người đàn bà.

Bao trùm lên toàn bộ truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước là một nỗi băn khoăn: thực ra đàn bà phải /nên như thế nào? Đây là một câu hỏi đặt ra trong mỗi tác phẩm mà nhà văn không /khó có khả năng đưa ra đáp án cuối cùng. Hay nói chính xác hơn: nhà văn cố ý không đưa ra những kết quả cuối cùng.

Chúng ta hãy xem, không rõ cái việc làm của người mẹ trong Cau non liệu có đúng không, đáng được thông cảm không? Rồi nhân vật Hiên (Phù sa) liệu có dám bước qua khuôn thước truyền thống để về với người đàn ông Nam bộ kia không? Đặc biệt, các nhân vật đàn bà sống trong những quan hệ tình ái rất đa dạng trong các truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước luôn luôn giằng xé một loại mâu thuẫn: giữa việc tôn thờ và đam mê tình yêu lý tưởng với việc thất vọng, vỡ lẽ trong quan hệ đời thực. Với các nhân vật này, nhà văn không nhìn và giải quyết theo hướng đạo lý. Không thể đặt ra vấn đề đúng/sai ở đây. Nhà văn muốn đặt ra một vấn đề khác: những người đàn bà giữa cuộc đời này được quyền theo đuổi những vẻ đẹp toàn thiện toàn mỹ trong tình yêu, và họ xứng đáng được đối xử như vậy.

Thế cho nên, trong hầu hết các truyện của mình, nhà văn không ngần ngại dìm nhân vật của mình vào những đắm say, khờ khạo – một trạng thái tinh thần kiểu thiếu nữ, thông thường không được chấp nhận ở những người phụ nữ đã bước vào tuổi trưởng thành. Bất chấp tất thảy, các nhân vật cứ đắm chìm vào nỗi dại khờ thiếu nữ ấy để rồi lỡ dở, để rồi cay đắng và tuyệt vọng. Các nhân vật Thư (Cỏ mềm), chị Hồng (Dấu vết đỏ), người mẹ (Lời hẹn), cô gái (Cung nữ), Thoan (Con sóng Đồng Tháp Mười), Huy (Tình tang), nhân vật nữ trong Điều tìm ở biển…tất thảy, họ cũng không hiểu những phiêu lưu tình ái của mình đúng hay sai, hệ lụy thế nào. Họ cứ muốn được sống trong tình yêu, được thụ hưởng tình yêu, cho dù có thể tình yêu một phía. Đối với họ, điều tối quan trọng là được yêu. Không ai, không gì có thể cướp được tình yêu của họ. Với những người đàn bà này, yêu đồng nghĩa với sống. Được yêu là được sống. Đó chính là tính nữ, là bản thể nữ trong thế giới nhân vật của nhà văn Nguyễn Thị Phước. Chị đã biểu đạt thật xuất sắc tinh thần đó.

Một điểm nữa dễ nhận thấy trong truyện của nữ nhà văn này: nhân vật đàn bà mà chị theo đuổi và tạo dựng toàn là những đàn bà xứ Nghệ. Điều này có thể xem như một tất yếu. Bởi tác giả là một người sinh ra, lớn lên ở xứ Nghệ, cả đời sinh sống ở xứ Nghệ, nên viết về đàn bà xứ Nghệ là chuyện dễ hiểu. Nhưng không hẳn hoàn toàn như vậy. Tôi cho rằng, nếu không có cái gắn bó gan ruột với quê hương, cũng lại không có niềm kiêu hãnh về quê hương, sẽ không có được một ý thức tạo dựng cái con người vùng miền một cách công khai và đậm đà đến vậy. Không thiếu một số cây bút, vì nhiều lý do, sống ở quê hương mà viết về quê hương rất nhạt. Trên thực tế, Nguyễn Thị Phước có những năm tháng công tác ở tận miền Tây Nam bộ. Cái vùng đất ấy cũng đã là nguồn cảm hứng khá đậm đà cho một số cái viết của chị, nhất là truyện ngắn. Tuy nhiên, vẫn phải nói rằng, với nhà văn này, càng đi xa lại càng để hiểu mình, hiểu và yêu quê hương của mình hơn. Có thể không ít người đồng ý với tôi rằng, các nhân vật đàn bà trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước ai cũng có một đời sống khổ ải, nhưng rất nghị lực, lắm khi bướng bỉnh, lại cũng rất đa tình (một nỗi khổ khác), nhưng ai cũng kiêu hãnh, nhân từ. Viết đến đây, tôi chợt nhớ đến mấy câu thơ của nữ nhà văn này: “Rơm vàng! Ơi những sợi vàng/thơm như là thương đời lúa/thơm như là thèm bén lửa/thơm như để dành…người xa (…) Mặc cho ai quên ai nhớ/ rơm vẫn thơm vàng đời rơm”. Rơm cũng có phận của rơm. Cũng lam lũ, vất vả, nhưng cũng thật cao quý và kiêu hãnh. Giữa thơ và truyện của chị thật nhất quán. Thế giới nhân vật đàn bà trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước chính là một thứ “rơm vàng” kiêu hãnh đó.

3.Thế giới nhân vật đàn bà và… tứ truyện

Nhìn vào các truyện ngắn của Nguyễn Thị Phước, có thể dễ dàng đồng ý với tôi rằng: nhà văn đã dụng công một cách sắc sảo những tình huống truyện độc đáo. Tình huống truyện được coi là một tương quan bất bình thường nào đó có khả năng làm bật lên ý nghĩa. Như vậy, cái tình huống này phải thỏa mãn 3 điều kiện: 1, có một tương quan đời sống; 2, mới lạ đủ để gây ngạc nhiên; 3, và mang chở ý nghĩa (nhân sinh, xã hội, thẩm mỹ). Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó chưa đủ. Với những nhà văn cao tay, họ thường tìm một ý tứ, một hình ảnh, một chi tiết rất cụ thể nào đó có khả năng quy tụ, xâu chuỗi một cách thật tự nhiên và liền lạc 3 điểm ở trên, khi đó mới được coi là “tứ truyện”. Truyện ngắn không có tứ truyện rất dễ trở nên nhạt, thậm chí thất bại. Xét trên tinh thần đó, nữ nhà văn này khá thành công trong việc tìm kiếm và biểu đạt những tứ truyện độc đáo, thú vị.

Phù sa là truyện có một cái tứ hay. Một không gian miền Tây Nam bộ. Một cô gái đi ở thuê cho một gia đình ông bà chủ. Cô gái đẹp, có chút bướng bỉnh, kiêu hãnh, nhưng cũng bị thần ái tình đánh một đòn chí tử: bị quyến rũ bởi ông chủ. Có một người trai thầm lặng yêu cô, che chở, cứu giúp cô. Chàng trai ấy chân chất, nồng hậu như thiên nhiên phóng khoáng vùng bờ bãi sông Tiền. Kết thúc, họ gặp nhau: nàng đã gái 2 con, chàng vẫn thương thầm nhớ vụng, giờ muốn đón mẹ con nàng về. Có phải tình yêu và tấm lòng nhân hậu của chàng trai này như những lớp phù sa nồng hậu và hào phóng của sông nước miền Tây…Câu chuyện phả vào người đọc nhiều dư vị. Cau non cũng vậy. “Chị em gái như trái cau non”. Cho dù thế nào đi nữa, giữa họ vẫn có cái tình ruột thịt, tình “chấy rận” gắn kết, không gì có thể làm phai nhạt. Kết cục, đứa Út được quyền tìm đến mẹ đẻ của nó trong cái nhìn đồng cảm, thân thiện của các chị em gái. Hình ảnh cau non và mối gắn kết giữa những chị em gái trong một cốt truyện như vậy đủ để hiện lên một cái tứ truyện thật đẹp. Nguyễn Thị Phước rất xuất sắc trong việc sử dụng các hình ảnh được coi là chính yếu nhất, có ý nghĩa ẩn dụ để làm nên tứ truyện. Cát mặn, Cỏ mềm, Gió mùa đi qua, Chuyến tàu tháng Bẩy, Cung nữ, Mây về ngàn, Cầu vồng đều là những tên truyện, những hình ảnh có ý nghĩa ẩn dụ, có chức năng thiết lập tứ truyện cho các truyện ngắn đó.

Để có được những tứ truyện thú vị cho/trong các truyện ngắn đó cũng do nhà văn biết quan sát, nhìn ngắm, suy tư về phận đàn bà. Nhà văn nữ này, cả trong thơ, trong truyện luôn có một mối quan tâm thường trực: kiếp phận đàn bà, mà phải là những đàn bà thật đa đoan kia. Họ khổ đấy nhưng mà kiêu hãnh. Hay vì kiêu hãnh mà thành khổ. Đã yêu là có nguy cơ lâm vào đau khổ. Nhưng đa số nhân vật đàn bà của Nguyễn Thị Phước lại hay yêu cái đám văn nghệ sĩ. Hóa ra không phải họ yêu bản thân cái con người xác phàm của văn nghệ sĩ, mà yêu cái con người nghệ sĩ đích thực, tức là yêu Cái Đẹp, người nghệ sĩ chính là hiện thân cho Cái Đẹp. Bao nhiêu đắm say, lầm lỡ, khốn khổ từ đấy mà ra cả. Đây cũng là một nét riêng trong thế giới nhân vật đàn bà của nữ nhà văn này.

 

                                 + + +

                        Nhất quán trong nỗ lực kiếm tìm và biểu đạt bản thể nữ. Nhưng cũng lại rất đa dạng những khuôn mặt tinh thần nữ trong các sáng tạo của Nguyễn Thị Phước.

                   Đọc truyện ngắn Nguyễn Thị Phước vừa thấy một nữ nhà văn của nền văn học Việt Nam đương đại, lại vừa thấy một nữ nhà văn của xứ Nghệ. Điều đó, tôi nghĩ thật hạnh phúc.

                   Tôi, và nhiều nhiều nhà văn khác ở xứ sở này không có được cái hạnh phúc ngọt ngào như thế.

                                                                        Những ngày nắng nóng, 4/6/2014

                                                                                                VG

 _____________________

 

*Các truyện của Nguyễn Thị Phước mà chúng tôi lấy làm đối tượng khảo sát phục vụ cho bài viết này đã được in trong hai tập: Chuyến tàu tháng Bẩy (NXB Hội nhà văn, 1999), Gió mùa đi qua (NXB Hội nhà văn, 2007).

 

(Nguồn: báo Văn nghệ số 27, ra ngày 5/7/2014)

 

 
 

Ý kiến phản hồi

Gửi ý kiến phản hồi

Họ và tên
Email
Nội dung
 
 

CÁC TIN TRƯỚC

CÁC TIN TIẾP THEO

 


 
Copyright © 2009 - 2017 Viết Văn - Khoa VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - Đại học Văn hóa Hà Nội và các tác giả!
® Ghi rõ nguồn "vietvan.vn" khi bạn phát hành lại thông tin từ website này.
KHOA VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
Địa chỉ: 418 La Thành, Đống Đa, Hà Nội - Điện thoại: 04 8511971 ext 132;
email: sangtacvanhoc@gmail.com