Úng xử của nhà báo trước những tin đồn trên mạng xã hội (*)

(TS, nhà báo Nguyễn Thành Lợi)        

Sự phát triển như vũ bão của khoa học – công nghệ đã tạo ra những thay đổi lớn trong cách tiếp nhận và hoạt động trao đổi thông tin của con người trong xã hội hiện đại. Việc tiêu thụ thông tin từng bước được số hóa và những thông tin truyền phát trên “mạng ảo” đã tạo ra những thách thức lớn đối với ngành công nghiệp truyền thông, trong đó các phương tiện truyền thông truyền thống đang phải “oằn mình” chống chọi với sự phát triển nhanh chóng của các phương tiện truyền thông mới. Vậy làm thế nào để các phương tiện truyền thông cổ điển sản xuất ra các sản phẩm truyền thông phù hợp với nhu cầu và thị hiếu của công chúng truyền thông hiện nay? Và, những thay đổi về kỹ năng của nhà báo trong môi trường truyền thông số là gì? Trước những tin đồn trên mạng xã hội, nhà báo cần phải ứng xử như thế nào? Bài viết này mong muốn đi tìm một phần lời giải của những câu hỏi đó.

            Bước đột phá trong truyền thông hiện đại

Ngay từ năm 1976, Nữ hoàng Anh Elizabeth đã biết sử dụng mạng để gửi đi những bức thư điện tử đầu tiên, từ đó đánh dấu sự đột phá trong lĩnh vực truyền thông toàn cầu. Tuy nhiên, đến đầu những năm 1990, trên thế giới mới có nhà cung cấp dịch vụ Internet chính thức. Nếu tính trong năm 1995, thế giới mới chỉ có 154 tờ báo mạng điện tử, đến nay đã có hàng trăm triệu website, blog cá nhân khác nhau, hằng ngày, hằng giờ thu hút vài tỷ lượt người xem và trao đổi thông tin. Sự phát triển kỳ diệu của Internet đã khiến thế giới ngày trở nên phẳng hơn, tạo ra một “thế giới phẳng”[i] với xa lộ thông tin kết nối toàn cầu. Trên nền tảng đó, các mạng xã hội cũng ra đời khiến các phương tiện truyền thông nhỏ bé như chiếc điện thoại di động trở thành “vật bất ly thân” của con người trong xã hội hiện đại, bởi chỉ cần chiếc điện thoại di động “tầm tầm”, công chúng có khả năng “lướt web” và dễ dàng kết nối thông tin, chia sẻ tình cảm với người thân, bạn bè, thậm chí bày tỏ những suy nghĩ về các lĩnh vực trong cuộc sống, kể cả những khía cạnh nhạy cảm, sự hiểu biết và kinh nghiệm trong cuộc sống…

Cùng chung xu hướng phát triển của thế giới, tại Việt Nam, tờ báo điện tử đầu tiên là Tạp chí Quê Hương điện tử - tạp chí của Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài, trực thuộc Bộ Ngoại giao phát hành vào ngày 6-2-1997 với tên miền là quehuongonline.vn. Tính đến nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của báo điện tử, chúng ta có thêm hàng ngàn website, blog cá nhân trên mạng. Sự phong phú về thông tin trên mạng Internet cũng kèm theo nhiều hệ lụy khó lường, gây nhiễu loạn thông tin, trong đó xuất hiện không ít thông tin độc hại, với sức lan tỏa mạnh mẽ, tạo ra hiệu ứng đám đông, đôi khi làm rối loạn thông tin. Trong “xã hội ảo” đó, nếu mọi người biết sử dụng mạng Internet một cách nhân văn, nó trở thành một kênh giao tiếp giải trí lành mạnh, hỗ trợ đắc lực cho cuộc sống của con người, thúc đẩy xã hội phát triển. Với đặc điểm là “căn phòng” không khóa cửa và biên giới cứng dần trở nên bị xóa nhòa, Internet dễ dàng trở thành công cụ đắc lực cho nhiều đối tượng lợi dụng nó làm những điều thị phi, đồn thổi những thông tin không chính xác vì mục đích tư lợi cá nhân hoặc tạo ra sự chú ý của công chúng, gây rối loạn xã hội.

            Tác hại của việc “chính thống hóa” tin đồn

Nhìn từ đời sống truyền thông tại Việt Nam gần đây có thể thấy, vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm đã xuất hiện đầy rẫy trên các trang báo, khiến công chúng tỏ ra hoang mang, không phân biệt được thật hư. Cuối năm 2012, đầu năm 2013, nhiều cư dân mạng đã lan truyền các thông tin vô căn cứ về gạo giả, trong sữa - trứng - bánh yoyo có đỉa, mì ăn liền xuất hiện sinh vật lạ... càng làm cho cuộc sống người dân bị đảo lộn. Điển hình là vào ngày 16/8/2013, sự kiện hàng trăm người dân hiếu kỳ đổ về nhà bà N.T.X (ở xóm Đông Đoài, xã Thạch Hạ, TP.Hà Tĩnh) để chứng kiến “sinh vật lạ” ngoe nguẩy, co giãn như con đỉa trong tô mì tôm. Nhiều trang mạng sau đó liên tiếp đưa tin dồn dập và phản ánh việc một “sinh vật lạ” xuất hiện trong tô mì tôm và mô tả khá chi tiết rằng, sáng hôm đó, bà N.T.X đã pha hai gói mì tôm “ba miền” vào tô. Khi con trai bà vừa dùng xong, trong tô vẫn còn lại một ít sợi mì và nước, bà thấy có cái gì ngoe nguẩy trong đó nên vội hất xuống sàn nhà, rồi gọi người nhà lên xem. Sau khi thông tin đó được lan nhanh trên các trang mạng xã hội, khiến người tiêu dùng sợ mì tôm, thậm chí có người còn bài xích loại “thực phẩm bẩn” này. Sau đó không lâu, Viện Kiểm nghiệm an toàn thực phẩm quốc gia đã chính thức kết luận “không phát hiện sinh vật lạ trong mì tôm “ba miền” và sản phẩm này đảm bảo chất lượng an toàn thực phẩm theo quy định của Bộ Y tế”[ii]. Theo phân tích của Cục An toàn thực phẩm, mì tôm là sản phẩm trong quá trình chế biến có xử lý ở nhiệt độ cao (trên 100 độ C) nên sinh vật lạ (được xác định là sán dây) không thể sống trong sản phẩm mì tôm đã được bao gói kín nên chắc chắn “sinh vật lạ” có trong tô mì tôm ở nhà bà N.T.X là do xâm nhập từ môi trường bên ngoài vào trong quá trình sử dụng. Ngoài những tin đồn nêu trên, nhiều tin đồn khác đã khiến công chúng mất niềm tin vào những sản phẩm mà họ sử dùng hằng ngày như thịt, trứng, gạo… Có thể chỉ là một câu chuyện phiếm, hoặc chỉ với mục đích câu khách, rẻ tiền lại gây ra những hậu quả nặng nề cho những người trong cuộc, dẫn đến công chúng tỏ ra mất niềm tin khi đọc những thông tin trên báo chí.

       Ví dụ thứ hai, ngày 24/07/2013, Cục Nghệ thuật biểu diễn đã gửi công văn đề nghị Bộ Thông tin và Truyền thông, Bộ Công An điều tra, xử lý nghiêm những trang mạng, báo điện tử đưa thông tin vô căn cứ về Cuộc thi Hoa hậu các dân tộc Việt Nam lần 3 năm 2013. Nạn nhân mới nhất của sự “hợp tác” giữa tin đồn và báo mạng chính là tân hoa hậu các dân tộc Việt Nam 2013 Nguyễn Thị Ngọc Anh. Đăng quang tối 26/6/2013 tại Quảng Nam, chưa kịp vui mừng với danh hiệu cao nhất cuộc thi thì vài ngày sau, thông tin cô mua giải với giá 1,5 tỷ đồng, có quan hệ tình cảm với cậu con trai chưa tròn 16 tuổi của bà Kim Hồng - Phó ban tổ chức cuộc thi đã được đưa ầm ĩ trên nhiều trang báo mà không hề có bằng chứng rõ ràng, thuyết phục nào[iii].

       Ví dụ khác tại Mỹ, ngày 15/4/2013, Hãng AP đã “chính thống hóa” tin đồn trên mạng xã hội, mô tả gần địa điểm tổ chức cuộc thi marathon ở Boston đã xảy ra hai vụ nổ bom khiến 3 người thiệt mạng, hơn 200 người bị thương. Cảnh sát Boston, Cục Điều tra liên bang Mỹ (FBI), Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) đã phải vào cuộc. Ngày 18/4, cảnh sát Mỹ đã có cuộc đấu súng với nghi phạm đang bỏ trốn, kết quả cảnh sát bắn trúng và bắt được một nghi phạm. Trong quá trình phá án, những người sử dụng điện thoại di động thông minh của Mỹ đã nghe trộm các tín hiệu về cuộc đối thoại của cơ quan cảnh sát thông qua ứng dụng di động Mobile Apps với hy vọng được tham gia vào quá trình truy đuổi nghi phạm và phá án trước cả cơ quan điều tra. Trong thời gian thành phố Boston bị phong tỏa vào ban đêm, các cư dân mạng đã triển khai một cuộc truy bắt nghi phạm còn lại thông qua mạng Internet. Những tin đồn liên quan đến vụ nổ bom đã nhanh chóng được phát tán trên các trang mạng xã hội và diễn đàn như Twitter, Facebook...Việc Hãng AP “chính thống hóa” những tin đồn thất thiệt đó, sau khi sự thật được phanh phui, công chúng đã mất niềm tin rất lớn vào AP, khiến Hãng truyền thông nổi tiếng thế giới này phải sửa đổi một số quy tắc về đạo đức nghề nghiệp, một nội dung đáng chú ý là yêu cầu phóng viên không phát tán những tin đồn trên các trang tiểu blog (micro-blog).

       Một ví dụ khác cũng xảy tại Mỹ, ngày 23/4/2013, một vài hacker đã xâm nhập vào tài khoản Twitter của hãng AP và giả mạo thông tin rằng vừa có vụ nổ bom ở Nhà trắng khiến Tổng thống Mỹ Obama bị thương. Ngay sau đó, AP đã khẳng định thông tin trên là sai sự thật, nhưng chỉ cần vài phút tồn tại, dòng Tweet đó đã được tweet lại 3.000 lần, và ngay lập tức ảnh hưởng tới thị trường chứng khoán khiến thị trường tụt dốc 143 điểm và làm thị trường Mỹ mất gần 200 tỷ USD.

       Cần sự tỉnh táo của nhà báo

       Qua những ví dụ trên có thể thấy, với sức truyền tải nhanh chóng, những tin đồn trên mạng luôn được lan rộng theo cấp số nhân khiến tâm lý công chúng tỏ ra hoang mang không phân biệt được đúng sai. Thực tế cho thấy, việc đăng tải những thông tin theo hướng tích cực sẽ rất tốt để công chúng biết cách phòng tránh. Tuy nhiên, không ít tin đồn “chễm chệ” trên các trang mạng, thậm chí xuất hiện trên vài tờ báo chính thống (đưa tin theo kiểu giật gân, câu khách) chưa được kiểm chứng thực hư. Điều đó, không những tác động trực tiếp đến tâm lý của công chúng, mà còn kéo theo nhiều hệ lụy khác gây ảnh hưởng không nhỏ đến kinh tế, chính trị, uy tín và danh dự của tổ chức, cá nhân nào đó, thậm chí dẫn đến bất ổn xã hội.

       Vấn đề nhà báo sử dụng tin đồn trên mạng để “chính thống hóa” bài báo của mình không chỉ xảy ra ở Mỹ hay Việt Nam, mà xuất hiện nhiều ở các nước trên thế giới. Tại Trung Quốc, quốc gia được coi là một trong những nước có người sử dụng mạng Internet nhiều nhất thế giới cũng không ít lần bị điêu đứng bởi những tin đồn thất thiệt trên mạng, sau đó báo chí chính thống vào cuộc và đưa tin, gây hoang mang dư luận xã hội, thậm chí ảnh hưởng không tốt đến tình hình chính trị, an ninh của quốc gia. Có thể rút ra một số vấn đề sau:

-Thứ nhất, báo chí cần thận trọng trước tin đồn trên mạng xã hội. Một trong những vấn đề gây bức xúc dư luận hiện nay là một số phóng viên, cộng tác viên của các tờ báo điện tử, trang tin điện tử đang “hoành hành”, gây rối loạn thông tin, nhất là báo chí tiếp tay cho tin đồn thất thiệt trên mạng xã hội. Điển hình ngày 21/2/2013, trên mạng xã hội xuất hiện tin đồn, nói xấu Chủ tịch Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam Trần Bắc Hà bị bắt. Một số trang mạng đã không kiểm chứng thông tin cho đăng tải thông tin này, gây thiệt hại lớn cho ngân hàng và tiếp tay cho các tờ báo phản động suy diễn, xuyên tạc, ảnh hưởng xấu đến dư luận.

            -Thứ hai, báo chí không chỉ là nơi cung cấp thông tin chính xác, bổ ích cho độc giả mà còn phải định hướng dư luận xã hội, bác bỏ những tin đồn thất thiệt. Không phải vấn đề nào cũng có thể đưa lên mặt báo, mà đòi hỏi người làm báo cần có sự “nhạy cảm nghề nghiệp” trong chọn lựa, xử lý và có liều lượng thông tin.

Thứ ba, trong môi trường thông tin đa chiều, báo chí cần phải “vun đắp” niềm tin cho công chúng. Thực tế cho thấy, những tin đồn hiện nay lan tỏa trên các trang mạng xã hội rất nguy hiểm. Do đó, khi khai thác thông tin trên mạng xã hội, nhà báo luôn phải nhớ rằng, báo chí có vai trò rất quan trọng trong việc định hướng dư luận, tạo sự đồng thuận trong xã hội, thúc đẩy xã hội phát triển. Để làm tốt chức năng ấy, báo chí trước hết phải tôn trong sự thật và “vun đắp” niềm tin cho công chúng của mình.

      Thứ tư, để chiếm lĩnh và làm chủ không gian trên mạng Internet, các cơ quan báo chí, đặc biệt các nhà báo luôn phải tỉnh táo, ứng xử một cách linh hoạt để có những bài viết chính xác, đưa ra cảnh báo cũng như hệ lụy của những tin đồn gây hại cho đất nước, dân tộc…

      Tóm lại, nếu nhà báo không có sự sàng lọc, kiểm chứng nguồn tin để tin đồn “tung hành” trên báo chí, vô hình trung vai trò và uy tín của báo giới trong mắt của công chúng bị hạ thấp, lòng tự trọng nghề nghiệp của những người làm báo chân chính tổn thương nặng nề.

--

(*): Tham luận tại Hội thảo: “Đạo đức nghề báo trong bối cảnh toàn cầu hóa thông tin” ngày 17/3/2014.

 

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.      Tạp chí Người làm báo

2.      Báo Công an TP.HCM

3.      http://www.ap.org/Images/Social-Media-Guidelines_tcm28-9832.pdf

4.      http://www.ap.org/images/socialmediaguidelinesforapemployees-revisedjanuary2012_tcm28-4699.pdf

5.      http://www.ap.org

6.      Hoàng Vĩnh Bảo. Một số vấn đề cần quan tâm trong công tác quản lý Nhà nước về thông tin điện tử trên Internet – Hội thảo VNPT

7.      Kaplan Andreas M, và Haenlein Michael, 2010). Users of the world, unite! The challenges and opportunities of social media’. Business Horizons., p.61.

8.      Kim Anh. Tin đồn trên mạng xã hội ‘xô đẩy’ lòng tin với nhà báo. http://vov.vn/Xa-hoi/Tin-don-tren-mang-xa-hoi-xo-day-long-tin-voi-nha-bao/267023.vov

9.      Phạm Thế Quang Huy. Việt Nam dẫn đầu khu vực về lượng người dùng Internet. http://dantri.com.vn/suc-manh-so/viet-nam-dan-dau-khu-vuc-ve-luong-nguoi-dung-internet-767501.htm

 

 

 

 



[i] Thuật ngữ “thế giới phẳng” do Thomas Friedman –nhà báo người Mỹ đề xướng vào năm 2005.

 

[ii] Theo Công an TP.HCM số ngày 10/9/2013

[iii] Tạp chí Người làm báo số tháng 9/2013

 
 

Ý kiến phản hồi

Gửi ý kiến phản hồi

Họ và tên
Email
Nội dung
 
 


 
Copyright © 2009 - 2017 Viết Văn - Khoa VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - Đại học Văn hóa Hà Nội và các tác giả!
® Ghi rõ nguồn "vietvan.vn" khi bạn phát hành lại thông tin từ website này.
KHOA VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
Địa chỉ: 418 La Thành, Đống Đa, Hà Nội - Điện thoại: 04 8511971 ext 132;
email: sangtacvanhoc@gmail.com