Nghiên cứu phim và Hướng dẫn viết về phim được xây dựng như một giáo trình điện ảnh học. Vốn là những người nghiên cứu, giảng dạy điện ảnh lâu năm, Warren Buckland lẫn Timothy Corrigan, qua hiểu biết, kinh nghiệm bản thân, đều lấy mục tiêu cung cấp công cụ và kĩ năng phân tích phim làm điểm xuất phát cho việc biên soạn cuốn sách. Sinh viên điện ảnh, khán giả - những kẻ nghiện phim thực thụ (cinephile) là đối tượng chủ yếu mà hai tác giả này hướng tới bằng sự dày công gợi dẫn, đối thoại, tham mưu các phương pháp, cách thức nghiên cứu, phê bình phim. Tính chất giáo trình ở đây không phải là sự bày chật các khái niệm học thuật hàn lâm mà là sự cụ thể hóa, chi tiết hóa một cách sinh động, hấp dẫn những vấn đề lí thuyết dưới góc độ thực hành. Theo đó, mỗi chương sách sẽ có phần tóm tắt, ghi nhớ, bài tập, thư mục tham khảo; các ví dụ điển hình; các gợi ý chọn lọc; bảng tra cứu (index) tường tận… Tất cả hiển thị một thái độ giao tiếp vui vẻ, cởi mở, trọng thị người học của các tác giả. Tinh thần “cầm tay chỉ việc” đạt đến bậc thầy trong hai cuốn sách này, theo tôi, là một giá trị thiết thực, cẩm nang hữu ích mà người đọc có thể ghi nhớ, vận dụng. Điều đáng tiếc duy nhất ở hai cuốn sách này, có lẽ, là hệ thống ví dụ quá thiên về phim Hollywood hoặc phim Anh ngữ khiến các khu vực/tác phẩm điện ảnh khác bị mờ nhạt

Dưới đây xin nói về Hướng dẫn viết về phim và lược thuật một số nội dung quan trọng trong cuốn sách này.

2.

Hướng dẫn viết về phim, như tên gọi, là một hướng dẫn cụ thể, sáng rõ cách viết về phim, từ việc ghi chép khi xem phim đến phong cách và cấu trúc bài viết. Theo dõi và thu nạp nội dung 7 chương sách và đặc biệt, lắng nghe những lời cổ vũ nồng nhiệt của tác giả, người đọc nghiễm nhiên có cơ hội hiện thực hóa sự yêu thích phim ảnh thành những bài luận thuyết hay phê bình phim có giá trị. Phê bình phim, theo tác giả, “là một trong những cách rất tinh tế để thể hiện quan điểm của mình về bộ phim đó” (tr.7). T. Corrigan chia cấp độ của nghiên cứu phim tăng dần: từ bản ghi chép về phim, bài điểm phim đến tiểu luận lý thuyết và sau cùng là bài tiểu luận phê bình tương ứng với sự nhập cuộc sâu dần của người học. Nhưng chính T.Corrigan cũng lưu ý rằng, nghiên cứu phim không phải là thứ để trang sức, làm oai. Nó vừa là học thuật vừa là nghệ thuật và người viết phải có khả năng kết hợp được hai phẩm tính đó. Việc nắm chắc thuật ngữ, chủ đề cũng như cách tiếp cận, triển khai các công đoạn viết có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng bài viết. Dĩ nhiên, điều này còn tùy thuộc vào độc giả của bài viết là ai, mong đợi điều gì.

2.1.Các dạng bài nghiên cứu phim (sắp xếp theo mức độ khó tăng dần – MAT):

-         Bản ghi chép về một bộ phim (A Screening Report)

-         Bài điểm phim (The Movie Review)

-         Bài tiểu luận lí thuyết (The theoretical Essay)

-         Bài tiểu luận phê bình (The Critical Essay)

2.2.Các bước chuẩn bị nghiên cứu phim

-         Chuẩn bị xem

-         Đối thoại ngầm

-         Ghi chép, ghi nhớ thị giác và sự tái hiện

-         Nắm chắc các thuật ngữ (Tự sự, nhân vật, điểm nhìn, dàn cảnh, cảnh quay, dựng phim, âm thanh…)

-         Phim và những bộ môn nghệ thuật khác

2.3.Sáu cách tiếp cận để viết phê bình phim

-         Lịch sử điện ảnh

-         Những nền điện ảnh quốc gia

-         Thể loại

-         Tác giả

-         Các khuynh hướng của chủ nghĩa, trào lưu

-         Ý thức hệ

2.4.Phong cách và cấu trúc bài nghiên cứu

-         Dùng từ đúng (chú ý ngôn ngữ cụ thể, giọng điệu, )

-         Kiệm lời

-         Sử dụng cấu trúc câu đa dạng

-         Viết đoạn mạch lạc và nhất quán

-         Sửa và đọc soát lỗi

2.5.Tài liệu nghiên cứu phim

-         Nguồn tham khảo chính: Băng video, đĩa DVD; sách báo, nguồn điện tử

-         Internet: các lĩnh vực chung và lĩnh vực chuyên môn học thuật

2.6.Khuôn mẫu bài nghiên cứu

-         Các công đoạn chỉnh sửa cuối cùng

-         Phần trích dẫn

-         Thừa nhận nguồn tham khảo

-         Chú thích cho nguồn tài liệu

-         Qui ước thông thường: tên, tiêu đề, các từ nước ngoài và dấu ngoặc kép…

MUỜI CÂU TỰ HỎI KHI VIẾT VỀ PHIM

1. Liệu tôi có hiểu phim hay những phim tôi muốn thảo luận không?
2. Liệu những ghi chép của tôi có rõ ràng và đầy đủ, tạo điều kiện cho tôi mô tả hay phản ứng với những hình ảnh, cảnh hay các yếu tố khác trong phim không?
3. Liệu đoạn mở đầu của tôi có đưa ra được một giả thuyết rõ ràng và chặt chẽ nhằm gợi mở những điểm chính được trao đổi trong tiểu luận không?
4. Liệu các câu chủ đề của tôi có phản ánh sự phát triển logic của các giả thuyết không?
5. Liệu các đoạn và các câu đã liên kết mạch lạc với nhau chưa?
6. Liệu các đoạn văn có gắn kết, hay xoay quanh một ý duy nhất không?
7. Liệu nghĩa các câu đã rõ, cấu trúc câu đã đa dạng chưa?
8. Liệu những nghiên cứu tổng quan hay tóm lược đã phù hợp với các dẫn chứng
9. Liệu tôi đã đọc và soát lại cẩn thận những lỗi ngữ pháp, chính tả hay lỗi đánh máy chưa?
10. Liệu những chú thích hay trích dẫn đã được kiểm tra cẩn thận về vị trí và độ chính xác chưa?

--

M.A.T  (Phiên bản rút gọn của bài đã đăng ở Tuổi Trẻ)