Phát hiện thêm loại hình múa rối mới: Rối làng Chuộc - diễn xong "đốt" ngay!

Huy Thông

Xưa nay, người ta chỉ biết nhiều đến rối nước, rối cạn Tế Tiêu hay rối Tày (Thẩm Rộc, Định Hóa, Thái Nguyên); gần đây, qua chuyên mục “Báo động từ vốn di sản”, bạn đọc đã được biết đến rối Đầu gỗ (Nam Giang, Nam Trực, Nam Định). Sau phát hiện này, chúng tôi rất bất ngờ khi hay tin ở làng Ngọc Trục (tên gọi tắt là Chuộc, xã Thiệu Tiến, Thiệu Hóa, Thanh Hóa) cũng có một loại hình múa rối mà tương truyền “có từ thời Nguyễn Trãi giả làm gái đi bán dầu để tìm Lê Lợi xin đầu quân” song chưa thấy sử, sách nào nhắc đến. Những con rối to lớn, đồ sộ được làm bằng cốt tre như đồ mã, mà cử động được như thật, được “biệt giam trong buồng tối” và được “hóa” ngay sau khi diễn xong…

Thời oanh liệt nay còn đâu

Chúng tôi lên đường tìm rối Chuộc. Tới Thanh Hóa, hỏi chuyên viên phụ trách mảng văn hóa cơ sở từ tỉnh, đến huyện, rồi thậm chí xuống đến xã, thôn, không một ai biết đến rối làng Chuộc là trò gì, hoặc có cũng chỉ... “nghe nói là có” thôi chứ thực hư thế nào thì chịu. Buồn hơn, có cán bộ văn hóa cứ vin vào câu ca dao xứ Thanh “Trò Chiềng, vật Bộc, rối Si/Cơm đắp kẻ Lở, cơm thi kẻ Lào” mà cho rằng chúng tôi đã lầm giữa rối Chuộc với rối Si (thuộc huyện Yên Định).

Ngựa rối Chuộc to như ngựa hàng mã

Ngay sát chân đê sông Chu, chúng tôi đã may mắn hỏi trúng cụ Vương Đình Tiệu (83 tuổi), nghệ nhân làm con trò kiêm người giật rối Chuộc duy nhất còn sót lại cho đến nay. Mặc dù đang ốm, giọng nói run run, yếu ớt nhưng cụ vẫn thốt lên dõng dạc khi nghe chúng tôi nhắc lại trò chơi dân gian đã gắn liền với tuổi trẻ của cụ: “Giỏi quá! Ở tận Hà Nội mà biết đến rối Chuộc cơ à. Xứ này, không ai biết trò đó là gì đâu...”.  Sinh năm 1926, lên 10 tuổi, cụ Tiệu đã được ông bác truyền lại cho rất nhiều thủ thuật làm con trò cũng như kinh nghiệm giật trò sao cho sinh động. Năm 18 tuổi, ông chính thức được tham gia cùng 11 nghệ nhân rối Chuộc đi “lưu diễn” tại Xuân Quang, Thọ Xuân với trò Nguyễn Trãi giả gái bán dầu. Năm 1942, đội rối Chuộc, trong đó có cụ Tiệu bị quan phủ Vạn (Vạn Hà bây giờ) tên là Nguyễn Hiếu gọi xuống phủ lỵ, bắt diễn trò Chuộc cho y xem. Cụ kể: “Sau hai tháng chuẩn bị, đêm xuống, chúng tôi dùng quần áo, chăn chiếu quấn kín các con trò rồi mang xuống thuyền, nhằm hướng phủ Vạn mà tiến. Đến nơi, trời vừa tảng sáng, anh em lên bờ làm buồng trò đã thấy bà con nhân dân trực sẵn tự bao giờ. Lần ấy, tri phủ Nguyễn Hiếu nói với anh em nghệ nhân chúng tôi rằng: Tao muốn mang trò này sang Tàu. Chúng mày dạy lại cho tao thì mỗi đứa sẽ được tao thưởng ba yến thóc. Anh em chúng tôi phần sợ mất trò quý, phần vì ghét phủ Hiếu nên phịa ra chuyện nếu mang trò ra khỏi làng sẽ bị chính những con trò hiện về thiêu sống. Lão ta sợ nhưng vẫn cố xin một vài con trò làm kỷ niệm nhưng anh em chúng tôi theo kiêng kỵ, diễn xong la phóng hỏa luôn. Đốt đến đâu, nước mắt chảy ròng ròng đến đó vì nhìn trò nó đẹp, sinh động và đáng yêu lắm...”. Sau lần diễn cho quan phủ xem ấy, phần do chiến tranh, phần do các nghệ nhân chủ chốt người còn, người mất, muốn mở hội cũng không biết lấy đâu ra tiền để trang trải nên cũng từ ngày đó cho đến tận hôm nay, rối làng Chuộc cũng... không được đả động thêm một lần nào nữa!
 
Những con rối bằng cốt tre, đeo mặt nạ như thật.
 
Khác với rối nước, con rối trong rối làng Chuộc được đan bằng chất liệu tre nứa và đan từng bộ phận riêng biệt, sau đó mới dùng cốt gỗ hệ thống từng bộ phận lại với nhau. Thứ nữa là, nghệ nhân không đan thành hình trọn vẹn con rối mà chỉ tập trung vào phần thân trên, cho dù đó là người hay vật, là thánh hay anh nông dân. Ví dụ, nếu đan một chú tiểu, các nghệ nhân chỉ thực hiện đan phần đầu, thân, hai tay và đắp mặt nạ giấy. Mặt nạ giấy được làm khuôn bằng đất thó trắng, một loại đất rất dẻo hay dùng làm gốm, sau đó bọc giấy rồi điểm nhãn bằng bút vẽ. Các bộ phận rời rạc của rối sẽ được hệ thống lại hoàn chỉnh bởi một loạt cốt có độ rơ cao (giống như khớp búp bê) làm cử động hoàn hảo theo ý người giật. Sau khi hoàn thiện, các nghệ nhân sẽ mặc quần áo thật cho rối nên thoạt nhìn rối Chuộc không khác gì người thật. Theo tục lệ, trước trước khi mang ra địa điểm biểu diễn phục vụ nhân dân, các con rối (con trò) được bí mật giấu kín không cho ai biết bằng cách “biệt giam trong buồng tối”. Sau khi diễn xong, để tránh mang tai vạ và những điều xấu cho làng, cho dân, các nghệ nhân sẽ nhanh chóng thiêu hủy hết toàn bộ những con trò, không để sót bất cứ một mảnh giấy, một đoạn cốt hay thậm chí một sợi lạt trên mình con rối. 
 
Nghệ nhân Vương Đình Tiệu bên con voi đá - dấu tích
của đình làng Chuộc xưa
 
Cụ Tiệu bảo, xưa kia trò rối Chuộc có hẳn một lễ hội, có ngày giờ, địa điểm tổ chức đàng hoàng. Theo đó, chính hội rối làng Chuộc là vào ngày 13/1 (Âm lịch) tại đình làng Chuộc. Tuy nhiên, vào những năm tiêu thổ kháng chiến, đình làng Chuộc bị phá bỏ, đất đền xưa giờ là ao nuôi cá của dân, còn hai con voi đá được dân vớt lên cho ngự ngay lối vào làng, cách đất đình cũ khoảng 100m. Cũng chính vì lý do đình không còn, nhân dân muốn xem ngày một đông, không nơi nào trong làng chứa nổi, các nghệ nhân đành chuyển địa điểm diễn rối ra ngoài bãi Hộ, bên bờ sông Chu, cách đình làng Chuộc cũng như nhà cụ Tiệu bây giờ khoảng hơn 1km về hướng Bắc. Cứ thế, lâu dần nghệ nhân cũng như người xem quên luôn “không gian thiêng” của trò là đình Chuộc, mỗi khi nghe nói đến có hội diễn trò là chỉ hướng ra bãi Hộ mà thôi. (Đón xem tiếp kỳ 2 trên TT&VH Cuối tuần số 15).

Chuyên mục "Báo động từ vốn di sản" nằm trong khuôn khổ dự án truyền thông với sự hợp tác của công ty ô tô Ford Việt Nam, nhằm tìm kiếm, khẳng định những di sản quý giá đang trong tình trạng “báo động” về sự mai một cũng như những giải pháp khả thi để gìn giữ và tôn vinh các di sản văn hóa Việt Nam. Ngay từ bây giờ, hãy lên tiếng với những di sản văn hóa xung quanh bạn đang có nguy cơ mai một! Mọi thông tin xin gửi về Tòa soạn báo TT&VH Cuối tuần hoặc gọi số ĐT: 0912227397. Hoặc  qua Website: www.vietvan.vn

ĐT: 0917765487 - E-mail:yenkhuong@gmail.com Địa chỉ thư điện tử này đã được bảo vệ khỏi các chương trình thư rác, bạn cần bật JavaScript để xem nó

Đón đọc kỳ 2 trên TTVH Cuối tuần số 15 (Thứ 6 ngày 10.04.2009) & trên www.vietvan.vn

Báo Thể thao & Văn hóa
 
 

Ý kiến phản hồi

Gửi ý kiến phản hồi

Họ và tên
Email
Nội dung
 
 

CÁC TIN TRƯỚC

•  


 
Copyright © 2009 - 2017 Viết Văn - Khoa VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - Đại học Văn hóa Hà Nội và các tác giả!
® Ghi rõ nguồn "vietvan.vn" khi bạn phát hành lại thông tin từ website này.
KHOA VIẾT VĂN - BÁO CHÍ - TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI
Địa chỉ: 418 La Thành, Đống Đa, Hà Nội - Điện thoại: 04 8511971 ext 132;
email: sangtacvanhoc@gmail.com