|
Tường thuật của Lê Ngọc
Được sự ủy nhiệm của Ban Chủ Nhiệm Khoa Sáng tác và Lý luận - Phê bình văn học - Đại học Văn hóa Hà Nội, sáng ngày 16/10/2009 vừa qua, tập thể Lớp K9 đã tổ chức thành công buổi Tọa đàm: Nhà văn Nguyễn Quang lập với "Ký ức vụn".
Sau hai mươi năm vắng bóng trên văn đàn Việt, lần này, Nguyễn Quang Lập trở lại ngoạn mục với "Ký ức vụn" - tập sách "độc" đã vào đến vòng chung khảo Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội 2009, liên tiếp đón nhận sự hưởng ứng tích cực từ phía bạn bạn bè văn nghệ và độc giả.
Buổi Tọa đàm trang trọng với sự có mặt của nhà văn Nguyễn Quang Lập, nhà văn Lê Anh Hoài, nhà NCPBVH Phạm Xuân Nguyên, PGS.TS - Nhà văn Văn Giá - Trưởng Khoa ST&LL-PBVH, các nhà NCLLPB tên tuổi khác, những bạn bè thân thiết của nhà văn Nguyễn Quang Lập và toàn thể các giảng viên, học viên của Khoa.
Tọa đàm tạo được sự cuốn hút ngay từ lời mở đầu của nhà văn Văn Giá. Ông nói: "Nhà văn Nguyễn Quang lập và tập "Ký ức vụn" thật sự là một hiện tượng gây nhiều bất ngờ và đáng bàn trong giới. Nhưng điều quan trọng là tác phẩm đã đem đến cho những người cầm bút nhiều điều phải nghĩ ngợi về lao động viết văn của người nghệ sĩ hôm nay, thời mà chúng ta đang sống".
Về mặt chuyên môn, Tọa đàm Nhà văn Nguyễn Quang Lập với "Ký ức vụn" xoay quanh ba nội dung chính: Cách tiếp cận đời sống, xã hội và con người của nhà văn; Chất hài trong "Ký ức vụn"; Tác động của "Ký ức vụn" đối với đời sống văn nghệ và độc giả.
Đã có sáu tham luận tiêu biểu được trình bày tại buổi Tọa đàm.
Mở đầu là tham luận của sinh viên Lê Thị Ngọc (K9) với bài viết "Ký ức vụn - từ "âm mưu" phá vỡ "vùng cấm" văn chương đến khát vọng dân chủ trong sáng tạo". Tham luận đã chỉ ra bản lĩnh của nhà văn khi viết về những thật như những vùng cấm kị dưới nhãn quan bi - hài và ngôn ngữ suồng sã cũng như sự phá cách của Nguyễn Quang Lập đối với những giá trị đã được mặc định của văn chương Việt.
Tiếp đến là tham luận của sinh viên Trần Hoàng Hoàng (K9) với phát biểu về "Ký ức vụn" trong sự tương quan so sánh với các vấn đề khá mới như: cận văn chương, á văn chương và văn chương.
Tham luận của sinh viên Đinh Thị Thanh Bình (K9) lại đề cập đến bài học sáng tạo hiện nay đối với những bạn viết văn trẻ: đừng "dại dột" mô phỏng cách viết của nhà văn Nguyễn Quang Lập khi chưa đủ kh, nếu anh không muốn bị coi là cái bóng mờ.
Hai tham luận của sinh viên Vũ Thị Huyền Trang và Nguyễn Anh Thế (K9) lại bàn về phẩm tính hài trong văn Nguyễn Quang Lập: cái tục và cái thanh hòa làm một, nhiều màu sắc, giọng điệu, khiến người đọc từ hả hê bỗng lặng đi khi nhận ra tận cùng ý tưởng của tác giả.
Tham luận của thầy Mai Anh Tuấn - cán bộ giảng dạy trẻ của Khoa: Tính chất tự trào và tinh thần hòa giải của Kí ức vụn. Hòa giải ở mấy điểm: Một là, trong khi nền văn chương luôn chờ đợi một dự án văn chương lớn lao, có khả năng đại diện cho cả gương mặt thời đại thì độc giả, ngược lại, vẫn chờ đón và hi vọng vào những "tiểu văn chương" mà nó đáp ứng thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của mình. Bắt mạch đúng tâm lí tiếp nhận của độc giả là một ứng xử nghiêm túc và thông thái mà không phải người viết nào cũng làm được. Thứ hai, khi không đáp ứng được yêu cầu là thành tựu lớn với nghĩa là hoàn toàn độc sáng về bút pháp thì cung cách mà tác giả Kí ức vụn, nhờ những chiêu thức về ngôn ngữ, giọng điệu và chi tiết phi hư cấu, có thể coi là bước tiền phong nho nhỏ để tiến lên vũ đài văn chương với vị thế của kẻ tuyên ngôn, rằng, không thể cạn kiệt trong cách nhìn về một đối tượng. Và thứ ba, giới hạn của sinh hoạt văn chương sẽ được mở rộng do chỗ nó tôn trọng sự bình đẳng và dân chủ giữa các khuynh hướng thẩm mĩ khác nhau, từ đó, tiếng nói của sự "thương nhớ vỉa hè" như tác giả Kí ức vụn thú nhận, cũng sẽ tạo ra một vùng phủ sóng nhất định đến sự thu phát văn học nơi trung tâm.
Điều đặc biệt là trong buổi Tọa đàm, nhà văn Nguyễn Quang Lập đã kể lại câu chuyện viết văn của mình và có những lời tâm sự chân thành về kinh nghiệm sống, viết và tư thế sáng tạo. Trong câu chuyện, nhà văn đã hào hứng kể lại đôi dòng hồi ức sinh động khi đến trường Viết Văn Nguyễn Du xưa (nay là Khoa ST&LL - PBVH). Nhà văn tâm sự: "Tôi viết truyện ngắn từ năm 1983, đến năm 1996 thì đạt được một số thành công nhất định. Sau đó không muốn viết theo lối cũ nữa, dừng lại, lấn sang hoạt động bên lĩnh vực điện ảnh, sân khấu. Ngay khi viết những truyện ngắn, tiểu thuyết ban đầu, tôi đã đạt thành công quá dễ. Đến lúc nhận ra mình vẫn đi theo một lối cũ thì tự thấy mình đã bắt đầu hỏng rồi. Điều này nghiệm trong cả văn chương và phê bình. Bất cứ nghề nào, dù ở đâu cũng sẽ có chỗ cho anh, nên anh phải tìm kiếm trong thế giới văn chương cái gì là của mình, cái mà mình có thể thực hiện được. Tôi đi nhiều, va chạm nhiều, không gì trên đời này là tôi không trải qua hết (cười). Đọc hậu hiện đại, có những tác phẩm đọc xong tôi chả hiểu gì cả. Đời sống có những cái rất mặn mà sao anh không nói? Tôi có lợi thế là vốn ngôn ngữ tượng hình và tượng thanh do làm việc bên lĩnh vực sân khấu, điện ảnh, lại có một cái duyên nói, tán cô nào đổ cô ấy nhé! (cười). Đó là chuyện ngày xưa rồi. Anh hãy viết cái gì người ta thích thú. Trên đời tôi ghét nhất là bệnh đạo đức giả nên trong tác phẩm của mình, tôi nhấn mạnh vào vấn đề này. Anh nói tục, động đến người này, chạm đến người kia nhưng hành vi tục của anh phải hợp lý. Cái tục khác văng tục. Nói tục phải có duyên và có một phông văn hóa nào đó thì người ta rất thích. Tôi viết một cái entry ngắn độ hai trang để post lên blog cũng mất đến vài ngày. Lắm khi anh viết thật khó khăn mà độc giả khi đọc lại cảm thấy anh viết thật dễ dàng, nhẹ nhõm. Văn chương không có chỗ cho kẻ cẩu thả".
Bàn luận về các ý kiến tham luận của sinh viên, đồng thời bày tỏ sự đồng cảm với "Ký ức vụn", với nhà văn Nguyễn Quang Lập, những đại biểu đến dự cũng đã có đôi lời phát biểu.
Nhà văn Lê Anh Hoài, tác giả của cuốn tiểu thuyết hậu hiện đại gây xôn xao dư luận "Chuyện tình mùa tạp kỹ" nói: Nguyễn Quang Lập là người rất chú trọng đến cách phá vỡ tính giá trị ổn định của văn học. Nó không còn phân biệt giữa trung tâm và ngoại vi nữa. Việc chia văn chương ra làm hai: văn chương và cận văn chương, á văn chương trong bối cảnh hiện nay phải hết sức thận trọng. Nếu so với một số tác phẩm của các bạn trẻ cũng mang bóng dáng của các tác phẩm best-seller trên thế giới hiện nay viết như là dễ dãi, như là không cần chú trọng đến các giá trị trước đó, nội lực thể hiện chưa rõ nên chưa thuyết phục thì mới thấy anh Lập viết văn bằng nội lực hấp dẫn như thế nào.
Nhà NCLLPB Phạm Xuân Nguyên: Hiện nay đang là thời kỳ đấu tranh giữa việc lấy văn học làm trung tâm và lấy media (các phương tiện truyền thông) làm trung tâm. Nguyễn Quang Lập là một nhà văn thực sự. Có những sự thật lại không phải 100% là sự thật. Nhưng những gì Nguyễn Quang Lập viết là sự thật 100% của cuộc đời. Cách sử dụng ngôn ngữ, sắp đặt các chi tiết đã làm nên nhà văn. "Ký ức vụn" là một thể tài chân dung, như một phòng tranh và ở đó, nó gián tiếp nói về cái thật, về cách sáng tạo văn chương.
Nhà NCPB Nguyễn Phượng cho rằng "Ký ức vụn" đưa ra hàng loạt diễn ngôn mới về sự thật, về tính giá trị và thể loại. Tác phẩm cho thấy tính chất lưỡng hóa về thể loại. Một diễn ngôn mới rất cần ngôn ngữ mới, thứ ngôn ngữ giúp anh có thể đi gần đến chỗ giải thiêng. Và diễn ngôn mới về sự thật của Nguyễn Quang Lập ở đây là: Không có sự thật nào mà lại không có hoài nghi, và không có giá trị nào lại ổn định mãi mãi.
Nhà NC Nguyễn Ái Học lại thấy ở "Ký ức vụn", Nguyễn Quang Lập đã chăm chú nhìn vào vô thức của mình và phát hiện trong đó những cái rất kinh khủng. Giả sử bỏ đi lớp ngôn ngữ quê Choa thì nội dung của tác phẩm Nguyễn Quang Lập liệu có còn hấp dẫn không? Việc "Chồng văn bản" là một thành công lớn của anh. Anh có cách viết sâu sắc nhờ có một vốn sống sâu sắc. Dùng cận văn học, văn học, các khái niệm về văn học để đánh giá tác phẩm của anh không quan trọng mà tư tưởng triết - mỹ mới là tiêu chí muôn đời. Cái sâu sắc của Nguyễn Quang Lập là khi viết không chú trọng đến thể tài nhưng chính cái vô thức đã tạo ra thể tài cho tác phẩm và cái tài của anh là đã đi từ cái tục vô văn hóa đến cái tục có văn hóa, xưa nay vốn là một việc rất khó.
Kết thúc buổi Tọa đàm, nhà văn Văn Giá có đôi điều "chốt" lại, như là những bài học lao động viết văn dành cho các bạn học viên. Ông cho rằng xưa nay ở ta, việc thừa nhận nhau trong chốn văn chương là rất khó vì không ít người thiếu cái phẩm chất liên tài. Tập "Ký ức vụn" thực sự là một thành công của Nguyễn Quang Lập, đồng thời còn là một thành công của văn xuôi đương đại. Qua "Ký ức vụn", chúng ta nhận thấy một nội lực sáng tạo, một nhà văn đúng nghĩa, đem đến nhiều bài học bổ ích cho những người viết trẻ. Phẩm chất hài tạo nên tiếng cười biểu hiện tư chất thông minh, một thiên khiếu và sự sâu sắc của nhà văn. Văn học Việt Nam hiện thời nghiêm trang, đạo mạo quá thành ra tẻ nhạt. "Ký ức vụn" đã đưa đến một sinh khí mới, hiếm và quý. Ngoài chất hài, "vùng chữ" Nguyễn Quang Lập sử dụng là cả một câu chuyện đáng bàn. Kỹ thuật tự sự còn cho thấy kỷ luật lao động của một nghệ sỹ, một trí thức. Trong đời sống cũng như trong văn chương, người ta sống giả nhiều lắm, như thế tức là chưa tới cõi văn. Nhân chuyện này, tôi bỗng nhớ lại câu nói của một nhà thơ Nga: "Sống ở cái thời gì mà kỳ cục/ Dám sống đúng là mình đã được coi là người dũng cảm". Đó là một đời sống bất bình thường. Mỗi thời, mỗi tác giả lại có một cách nhìn, cách biểu đạt riêng. Nhìn nhận một tác phẩm nên quan tâm hai việc cùng một lúc: những nguyên lý gốc của văn học và nghệ thuật tự sự hiện đại.
Như vậy, "Ký ức vụn" là một cuốn sách có khả năng gợi lên sự đồng tình và đối thoại, nó đủ nội lực để cuốn hút. Nguyễn Quang Lập đã có được một nghệ thuật tự sự mới. Tác giả đã gửi gắm nhiều điều quan trọng trong nghề viết: Anh hãy sống thật và viết thật. Hãy nỗ lực tạo ra cái mới, cách biểu đạt khác những gì đã có, tự giải phóng mình khỏi những cái có sẵn, những cái ổn định ngưng đọng.
---
L.T.N
|
